Odwołanie darowizny gospodarstwa rolnego – kiedy jest możliwe?

Kiedy darczyńca może odwołać darowiznę gospodarstwa rolnego?

Darowizna jest umową, przez którą darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku. W przypadku gospodarstwa rolnego najczęściej chodzi o przeniesienie własności nieruchomości rolnych, budynków, udziałów we współwłasności, a czasem także składników związanych z prowadzeniem gospodarstwa.

Jeżeli darowizna została już wykonana, podstawową przesłanką jej odwołania jest rażąca niewdzięczność obdarowanego względem darczyńcy. Wynika to z art. 898 Kodeksu cywilnego. Przepis ten nie pozwala darczyńcy cofnąć darowizny tylko dlatego, że po latach żałuje decyzji, nie zgadza się z decyzjami obdarowanego albo uważa, że gospodarstwo mogłoby być prowadzone inaczej.

Inny mechanizm dotyczy darowizny jeszcze niewykonanej. Wtedy darczyńca może ją odwołać między innymi w razie takiej zmiany swojego stanu majątkowego, że wykonanie darowizny nie mogłoby nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania albo ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Przy gospodarstwie już przepisanym na obdarowanego najważniejsze pozostają jednak przepisy o rażącej niewdzięczności.

W praktyce oznacza to, że rodzice, którzy przekazali dziecku gospodarstwo rolne, nie mogą go po prostu odebrać. Muszą wykazać konkretną przyczynę odwołania darowizny, mieszczącą się w pojęciu rażącej niewdzięczności, zachowaną formę oświadczenia oraz dochowanie terminu.

Co oznacza rażąca niewdzięczność obdarowanego?

Kodeks cywilny nie zawiera zamkniętej definicji rażącej niewdzięczności. Ocenia się ją zawsze na tle konkretnej sprawy, relacji rodzinnych, przyczyn konfliktu, zachowania obu stron oraz stopnia zawinienia obdarowanego.

Za rażącą niewdzięczność mogą zostać uznane zwłaszcza zachowania skierowane przeciwko darczyńcy, takie jak przemoc fizyczna lub psychiczna, uporczywe poniżanie, ciężkie znieważanie, groźby, popełnienie przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, czci albo majątkowi darczyńcy, odmowa realnej pomocy w ciężkiej chorobie lub celowe działania mające wyrządzić darczyńcy poważną krzywdę.

Orzecznictwo podkreśla, że pod pojęcie rażącej niewdzięczności podpada tylko zachowanie wysoce niewłaściwe i krzywdzące. Nie wystarczają przykrości, impulsywne kłótnie, ochłodzenie relacji, zwykłe spory rodzinne, zachowania sprowokowane przez darczyńcę ani konflikty mieszczące się w typowych napięciach życia rodzinnego.

Ważne jest również nastawienie obdarowanego. Rażąca niewdzięczność co do zasady zakłada znaczne nasilenie złej woli. Zachowania nieumyślne, jednorazowe nieporozumienia albo nieporadne prowadzenie gospodarstwa nie muszą spełniać tej przesłanki.

Zobacz również: darowizna gospodarstwa rolnego według przepisów o ziemi rolnej

Czy rodzice mogą odebrać darowane gospodarstwo tylko dlatego, że nie podoba im się sposób gospodarowania?

Co do zasady nie. Sam fakt, że darczyńca nie zgadza się z decyzjami obdarowanego dotyczącymi upraw, inwestycji, sprzedaży maszyn, organizacji pracy czy kierunku rozwoju gospodarstwa, nie oznacza jeszcze rażącej niewdzięczności. Po darowiźnie właścicielem staje się obdarowany i to on podejmuje decyzje właścicielskie, chyba że w umowie zastrzeżono szczególne obowiązki lub ograniczenia.

Inaczej można oceniać sytuację, gdy działania obdarowanego są jednocześnie wymierzone w darczyńcę, naruszają jego prawa, pozbawiają go należnej pomocy, prowadzą do celowego pokrzywdzenia albo stanowią uporczywe niewywiązywanie się z obowiązków przyjętych w umowie. Wtedy znaczenie ma nie samo gospodarowanie, lecz całokształt zachowania wobec darczyńcy.

Jeżeli gospodarstwo zostało przekazane zwykłą darowizną, bez obowiązku opieki, bez służebności mieszkania, bez dożywocia i bez dodatkowych świadczeń, darczyńca ma trudniejszą sytuację dowodową. Musi wykazać rażącą niewdzięczność, a nie tylko to, że obdarowany nie spełnił jego rodzinnych oczekiwań.

Jak odwołać darowiznę gospodarstwa rolnego?

Odwołanie darowizny następuje przez złożenie obdarowanemu oświadczenia na piśmie. Tak stanowi art. 900 Kodeksu cywilnego. Pismo powinno jasno wskazywać, że darczyńca odwołuje darowiznę, opisywać konkretne zachowania uznane za rażącą niewdzięczność oraz zawierać żądanie zwrotu przedmiotu darowizny.

Przy gospodarstwie rolnym, które obejmuje nieruchomość, samo pisemne oświadczenie o odwołaniu darowizny nie powoduje automatycznego powrotnego przeniesienia własności. Jeżeli obdarowany zgadza się na zwrot, potrzebny będzie akt notarialny. Jeżeli odmawia, darczyńca musi wystąpić do sądu o zobowiązanie obdarowanego do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności z powrotem na darczyńcę. Prawomocne orzeczenie sądu może zastąpić takie oświadczenie na podstawie art. 64 Kodeksu cywilnego i art. 1047 Kodeksu postępowania cywilnego.

W procesie sądowym to darczyńca powinien wykazać fakty uzasadniające odwołanie darowizny. Znaczenie mogą mieć dokumenty, korespondencja, nagrania dopuszczalne procesowo, dokumentacja medyczna, zawiadomienia na Policję, wyroki karne, zeznania świadków oraz treść aktu notarialnego.

Termin na odwołanie darowizny i przebaczenie obdarowanemu

Darowizny nie można odwołać w dowolnym czasie. Zgodnie z art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.

Termin liczy się od uzyskania wiedzy o konkretnym zachowaniu obdarowanego, a nie od daty zawarcia umowy darowizny. Jeżeli niewdzięcznych zachowań było kilka, każde może wymagać osobnej oceny. Nie można jednak odkładać decyzji bez końca i po latach powoływać się na zdarzenia, o których darczyńca wiedział już wcześniej.

Odwołanie darowizny jest wyłączone także wtedy, gdy darczyńca obdarowanemu przebaczył. Przebaczenie nie musi mieć szczególnej formy, ale powinno wynikać z zachowania darczyńcy ocenianego w konkretnych okolicznościach. Jeżeli darczyńca nie miał pełnej zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

Po śmierci darczyńcy jego spadkobiercy mogą odwołać darowiznę tylko wyjątkowo: gdy darczyńca w chwili śmierci był jeszcze uprawniony do odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił go życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć.

Darowizna gospodarstwa dla syna i synowej a rozwód, brak dzieci lub majątek wspólny

Sam rozwód obdarowanego dziecka, brak dzieci w małżeństwie albo pogorszenie relacji rodzinnych nie stanowią jeszcze podstawy do odwołania darowizny. Jeżeli matka lub ojciec przekazali gospodarstwo synowi i synowej, a potem syn się rozwiódł, darczyńca nie odzyskuje majątku tylko z tego powodu, że małżeństwo się rozpadło.

Jeżeli darowizna została dokonana na rzecz obojga małżonków, trzeba ustalić, czy gospodarstwo weszło do ich majątku wspólnego, czy do majątków osobistych, oraz komu darczyńca zarzuca rażącą niewdzięczność. Odwołanie darowizny wobec jednego z małżonków może prowadzić do skomplikowanych skutków, zwłaszcza gdy drugi małżonek nie dopuścił się nagannego zachowania albo nie zgadza się na powrotne przeniesienie własności.

W takich sprawach szczególne znaczenie ma treść aktu notarialnego, ustrój majątkowy małżonków, data darowizny, ewentualny podział majątku po rozwodzie oraz to, czy zarzucane zachowania dotyczyły darczyńcy, czy wyłącznie konfliktu między byłymi małżonkami.

Zobacz również: czy działki rolne przekazane w trakcie małżeństwa wchodzą do majątku wspólnego

Darowizna gospodarstwa a hipoteka, długi i dotacje dla młodego rolnika

Jeżeli gospodarstwo było obciążone hipoteką albo zostało przekazane wraz z określonymi zobowiązaniami, odwołanie darowizny nie rozwiązuje automatycznie problemu długu. Hipoteka jako zabezpieczenie rzeczowe nadal obciąża nieruchomość, dopóki wierzytelność nie zostanie spłacona albo zabezpieczenie nie zostanie wykreślone. Trzeba osobno przeanalizować umowę kredytową, wpisy w księdze wieczystej i sytuację dłużników osobistych.

Podobnie jest z dotacjami i premiami dla młodego rolnika. Rodzice nie mogą po prostu odebrać obdarowanemu dotacji z ARiMR. Obowiązki wynikające z decyzji o przyznaniu pomocy, biznesplanu, okresu zobowiązań i warunków programu obciążają beneficjenta zgodnie z dokumentami danego naboru. Zmiana własności gospodarstwa albo spór sądowy może mieć konsekwencje administracyjne lub finansowe, ale wymaga osobnej oceny na podstawie decyzji i regulaminu konkretnej pomocy.

W praktyce w sprawach dotyczących gospodarstwa, kredytu i pomocy unijnej warto równolegle sprawdzić: akt notarialny, księgę wieczystą, umowy kredytowe, decyzje ARiMR, biznesplan oraz korespondencję z agencją. Dopiero te dokumenty pokazują pełne ryzyko prawne.

Zwykła darowizna a umowa z następcą gospodarstwa rolnego

Nie każde przekazanie gospodarstwa dziecku jest zwykłą darowizną. W praktyce spotyka się także umowy z następcą zawierane w związku z przepisami ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. To odrębna konstrukcja prawna, której nie należy automatycznie utożsamiać z darowizną.

Zgodnie z ustawą o ubezpieczeniu społecznym rolników umowa z następcą polega na tym, że rolnik zobowiązuje się przenieść własność i posiadanie gospodarstwa na osobę młodszą od niego co najmniej o 15 lat, z chwilą nabycia prawa do emerytury lub renty, jeżeli następca będzie do tego czasu pracował w gospodarstwie. Umowa z następcą oraz umowa przenosząca własność gospodarstwa w wykonaniu tej umowy powinny być zawarte w formie aktu notarialnego.

W przypadku umowy przenoszącej własność gospodarstwa zawartej w celu wykonania umowy z następcą, sąd może ją rozwiązać na żądanie rolnika po rozważeniu interesów stron i zasad współżycia społecznego, jeżeli następca uporczywie postępuje wobec rolnika sprzecznie z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się wobec niego albo osoby mu najbliższej rażącej obrazy czci bądź umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu albo wolności, albo uporczywie nie wywiązuje się z obowiązków wobec rolnika wynikających z umowy lub przepisów prawa.

Jeżeli więc gospodarstwo przekazano nie zwykłą darowizną, lecz w ramach umowy z następcą, trzeba oceniać sprawę również przez pryzmat tych szczególnych przepisów. Może to mieć znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy rolnik przekazał gospodarstwo w związku z emeryturą lub rentą rolniczą i oczekiwał określonych świadczeń od następcy.

Zobacz również: brak opieki nad rodzicem po przekazaniu gospodarstwa rolnego

Co powinien zrobić darczyńca przed skierowaniem sprawy do sądu?

Przed złożeniem oświadczenia o odwołaniu darowizny warto uporządkować dowody i ocenić, czy zarzuty rzeczywiście dotyczą rażącej niewdzięczności wobec darczyńcy. Zbyt ogólne pismo, oparte jedynie na emocjach, może utrudnić późniejsze postępowanie.

Darczyńca powinien w szczególności ustalić daty zdarzeń, zebrać dokumenty potwierdzające naganne zachowanie obdarowanego, sprawdzić termin roczny, przeanalizować akt notarialny oraz ocenić, czy nie doszło do przebaczenia. Jeżeli sprawa dotyczy gospodarstwa rolnego z hipoteką, dotacjami albo majątkiem wspólnym małżonków, konieczna jest także analiza dokumentów dodatkowych.

Obdarowany, który otrzymał oświadczenie o odwołaniu darowizny, nie powinien ignorować pisma. Warto przygotować odpowiedź, zabezpieczyć dowody, wykazać rzeczywisty przebieg relacji i sprawdzić, czy darczyńca dochował terminu oraz czy wskazane zachowania nie były zwykłym konfliktem albo reakcją na zachowanie darczyńcy.

Zobacz również: jak najlepiej przekazać ziemię rolną

FAQ

Podsumowanie

Odwołanie darowizny gospodarstwa rolnego jest możliwe, ale tylko w szczególnych przypadkach. Najważniejszą podstawą jest rażąca niewdzięczność obdarowanego wobec darczyńcy, rozumiana jako zachowanie poważne, świadome i krzywdzące. Nie wystarczy zwykła niezgoda w rodzinie, rozczarowanie sposobem prowadzenia gospodarstwa, rozwód obdarowanego ani sam brak kontaktu.

Darczyńca musi działać w terminie, złożyć pisemne oświadczenie, a w przypadku sporu wykazać przed sądem konkretne okoliczności. Jeżeli gospodarstwo przekazano w ramach umowy z następcą, dodatkowo trzeba sprawdzić szczególne przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W sprawach z hipoteką, dotacjami lub majątkiem wspólnym małżonków konieczna jest analiza dokumentów, bo skutki prawne mogą być znacznie bardziej złożone.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 888, art. 896, art. 898-900 i art. 64 - ISAP
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, art. 1047 - ISAP
3. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, art. 84-89 - ISAP
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2003 r., sygn. akt IV CKN 115/01
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2010 r., sygn. akt II CSK 68/10
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2012 r., sygn. akt IV CSK 172/12
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 15 maja 2015 r., sygn. akt I ACa 1705/14

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.