Podział gospodarstwa między dzieci

Czy przekazanie gospodarstwa jest konieczne przy przejściu na emeryturę rolniczą?

Najpierw warto rozdzielić dwie kwestie: prawo do emerytury rolniczej oraz rodzinne przekazanie majątku. Obecnie samo przejście na emeryturę z KRUS nie wymaga już wyzbycia się gospodarstwa. Od 15 czerwca 2022 r. prowadzenie działalności rolniczej nie wpływa na wysokość emerytury rolniczej, a emeryci nie muszą przenosić własności gospodarstwa ani oddawać go w dzierżawę tylko po to, aby otrzymywać świadczenie w pełnej wysokości.

Jeżeli więc rodzice chcą podzielić gospodarstwo między dzieci, mogą to zrobić z przyczyn rodzinnych, majątkowych lub sukcesyjnych, ale nie należy zakładać, że jest to warunek uzyskania pełnej emerytury rolniczej. Przed podpisaniem aktu notarialnego warto sprawdzić, czy rodzice chcą całkowicie wyzbyć się własności, czy raczej zabezpieczyć sobie prawo dalszego korzystania z domu, budynków gospodarczych albo części gruntów.

Ograniczenia w obrocie nieruchomościami rolnymi

Podstawowe ograniczenia wynikają z ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego. Co do zasady nabywcą nieruchomości rolnej może być rolnik indywidualny. Rolnik indywidualny to osoba spełniająca ustawowe wymagania, między innymi dotyczące kwalifikacji rolniczych, miejsca zamieszkania i osobistego prowadzenia gospodarstwa.

Ta zasada nie działa jednak bezwzględnie. Ustawa przewiduje wyjątki, a jeden z najważniejszych dotyczy nabycia nieruchomości rolnej przez osobę bliską zbywcy. Do osób bliskich zalicza się między innymi zstępnych, czyli dzieci. Oznacza to, że dziecko może nabyć od rodziców nieruchomość rolną, nawet jeżeli nie ma wykształcenia rolniczego, nie mieszka w tej samej gminie i nie prowadzi gospodarstwa rolnego.

W praktyce ma to znaczenie zarówno przy sprzedaży, jak i przy darowiźnie albo innej czynności przenoszącej własność. Przy nabyciu nieruchomości rolnej przez osobę bliską nie stosuje się wymogu, aby nabywca był rolnikiem indywidualnym. Co do zasady nie powstaje także ustawowe prawo pierwokupu KOWR przy sprzedaży na rzecz osoby bliskiej ani prawo nabycia KOWR przy darowiźnie na rzecz osoby bliskiej.

Przekazanie gruntów rolnych dzieciom bez kwalifikacji rolniczych

W opisanej sytuacji rodzice mogą przekazać gospodarstwo swoim dzieciom, mimo że dzieci nie są rolnikami. Dzieci są zstępnymi, a więc osobami bliskimi w rozumieniu ustawy. Nie ma przy tym znaczenia, że każde z dzieci ma otrzymać działkę przekraczającą 1 ha. Przekroczenie 1 ha powoduje, że mówimy o nieruchomości lub gospodarstwie o znaczeniu rolnym, ale nie blokuje nabycia przez dziecko jako osobę bliską.

Trzeba jednak pamiętać, że inaczej ocenia się samo przeniesienie własności, a inaczej techniczny i administracyjny podział nieruchomości. Ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego odpowiada na pytanie, kto może nabyć nieruchomość rolną. Natomiast to, czy z jednej nieruchomości można wydzielić kilka działek, zależy także od przepisów o gospodarce nieruchomościami, miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, ewidencji gruntów, dostępu do drogi oraz projektu geodezyjnego.

Jeżeli rodzice chcą przenieść gospodarstwo rolne na swoje dziecko albo na kilkoro dzieci, notariusz będzie badał między innymi księgę wieczystą, wypisy z ewidencji gruntów, przeznaczenie działek oraz podstawę zwolnienia z ograniczeń obrotu ziemią rolną. Warto też wcześniej ustalić, czy przekazanie ma nastąpić przez darowiznę, umowę dożywocia, sprzedaż, zniesienie współwłasności czy inną konstrukcję.

Podział gospodarstwa na działki dla trojga dzieci

Podział 5-hektarowego gospodarstwa po równo oznaczałby w uproszczeniu, że każde dziecko otrzymałoby część większą niż 1 ha. Prawo nie zakazuje takiego rozwiązania wyłącznie dlatego, że dzieci nie są rolnikami. Dla samego podziału istotne jest natomiast, aby nowo wydzielone działki spełniały wymagania wynikające z ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Jeżeli nieruchomość jest przeznaczona w planie miejscowym na cele rolne lub leśne, a przy braku planu jest wykorzystywana na cele rolne lub leśne, zasadniczo przepisów o podziałach z rozdziału ustawy o gospodarce nieruchomościami nie stosuje się. Wyjątki pojawiają się między innymi wtedy, gdy podział prowadziłby do wydzielenia nowych dróg niebędących niezbędnymi drogami dojazdowymi do gospodarstw rolnych albo do wydzielenia działek mniejszych niż 0,3000 ha.

Podział skutkujący wydzieleniem działki mniejszej niż 0,3000 ha może być dopuszczalny tylko w określonych sytuacjach, na przykład gdy działka ma powiększyć nieruchomość sąsiednią albo służy regulacji granic między sąsiadami. W opisanym stanie faktycznym działki mają być większe niż 1 ha, więc sam limit 0,3000 ha nie powinien być przeszkodą, ale projekt podziału musi uwzględniać dostęp do drogi publicznej i ewentualne ograniczenia z planu miejscowego.

Co z działkami leśnymi wchodzącymi w skład gospodarstwa?

Jeżeli w skład majątku wchodzą także działki leśne, trzeba dodatkowo zweryfikować ustawę o lasach. Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Lasy Państwowe może przysługiwać prawo pierwokupu albo uprawnienie nabycia określonych gruntów leśnych, na przykład oznaczonych jako las w ewidencji gruntów i budynków albo przeznaczonych do zalesienia.

Ustawa o lasach przewiduje jednak istotny wyjątek rodzinny. Przepisów o prawie pierwokupu i uprawnieniu nabycia nie stosuje się między innymi wtedy, gdy nabywcą jest małżonek zbywcy, krewny lub powinowaty w linii prostej bez ograniczenia stopnia, krewny lub powinowaty w linii bocznej do trzeciego stopnia albo osoba związana ze zbywcą z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli. Dzieci mieszczą się w tym wyjątku jako krewni w linii prostej.

Mimo to przy gruntach leśnych nie należy pomijać weryfikacji dokumentów. Znaczenie mogą mieć oznaczenia w ewidencji, uproszczony plan urządzenia lasu, decyzje dotyczące gospodarki leśnej, ewentualne ograniczenia środowiskowe oraz to, czy działka ma realny dostęp do drogi.

Forma przekazania gospodarstwa i zabezpieczenie rodziców

Przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego. Najczęściej w rodzinie rozważa się darowiznę, ale nie zawsze jest to najlepsze rozwiązanie. Jeżeli rodzice chcą nadal mieszkać w domu albo korzystać z części nieruchomości, warto rozważyć ustanowienie służebności osobistej mieszkania, użytkowania określonej części nieruchomości albo umowę dożywocia. Dobór konstrukcji zależy od tego, czy rodzice oczekują opieki, prawa zamieszkiwania, możliwości korzystania z budynków gospodarczych czy jedynie formalnego podziału majątku.

Przy podziale między troje dzieci trzeba też ustalić, czy każde dziecko otrzyma odrębną działkę, czy udziały we współwłasności. Odrębne działki są zwykle czytelniejsze w przyszłości, ale wymagają prawidłowego podziału geodezyjnego. Współwłasność może być prostsza na początku, lecz często prowadzi do sporów przy sprzedaży, dzierżawie, remoncie budynków lub korzystaniu z dopłat.

Warto również omówić z notariuszem skutki podatkowe. Darowizna dla dzieci może korzystać z preferencji podatkowych przewidzianych dla najbliższej rodziny, ale sposób dokumentowania i obowiązki formalne zależą od formy czynności, wartości majątku oraz tego, czy umowa jest zawierana w akcie notarialnym.

Odpowiedź na pytanie

Tak, każde z trojga dzieci może otrzymać działkę większą niż 1 ha, mimo że żadne z nich nie ma wykształcenia rolniczego i nie planuje prowadzenia gospodarstwa. Decydujące jest to, że dzieci są osobami bliskimi wobec rodziców, a ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego przewiduje dla takich nabyć wyjątek.

Nie oznacza to jednak, że wystarczy dowolnie podzielić mapę gospodarstwa na trzy części. Trzeba sprawdzić przeznaczenie gruntów, oznaczenia użytków rolnych i leśnych, dostęp do drogi, księgę wieczystą, ewentualne obciążenia oraz możliwość zatwierdzenia podziału geodezyjnego. Jeżeli rodzice przekazują gospodarstwo z myślą o emeryturze rolniczej, należy także pamiętać, że obecnie przekazanie gospodarstwa nie jest warunkiem wypłaty emerytury rolniczej w pełnej wysokości.

Podsumowanie

Podział gospodarstwa rolnego między dzieci jest dopuszczalny, nawet gdy dzieci nie mają kwalifikacji rolniczych i nie planują prowadzenia produkcji rolnej. Dzieci są osobami bliskimi, a więc korzystają z ustawowego wyjątku od zasady, że nabywcą nieruchomości rolnej powinien być rolnik indywidualny.

W opisanym przypadku każde dziecko może otrzymać działkę większą niż 1 ha. Najważniejsze jest jednak prawidłowe przygotowanie podziału geodezyjnego, sprawdzenie przeznaczenia gruntów, uregulowanie dostępu do drogi oraz zabezpieczenie interesów rodziców w akcie notarialnym. Jeżeli część gospodarstwa stanowią lasy, trzeba dodatkowo uwzględnić przepisy ustawy o lasach.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego – tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 1653.
2. Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami – tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 399.
3. Ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach – tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 663.
4. Informacja KRUS „Emerytura rolnicza”: gov.pl/web/krus/emerytura-rolnicza2.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.