Dopłaty bezpośrednie z ARiMR a własność i dzierżawa gruntu

Podstawa do przyznania płatności bezpośrednich z ARiMR

Obecnie zasady dopłat bezpośrednich wynikają przede wszystkim z regulacji dotyczących Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027 oraz aktualnych zasad ogłaszanych przez ARiMR dla danej kampanii. Starsze odwołania do ustawy z 5 lutego 2005 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego nie oddają już aktualnego modelu płatności.

W aktualnym systemie płatności bezpośrednie są przyznawane rolnikowi aktywnemu zawodowo, jeżeli prowadzi działalność rolniczą, a łączna powierzchnia gruntów objętych obszarem zatwierdzonym do podstawowego wsparcia dochodów i będących w jego posiadaniu jest nie mniejsza niż 1 ha. Płatność może dotyczyć działki rolnej lub określonej jednostki gruntu nierolniczego położonej na gruncie stanowiącym kwalifikujący się hektar, przy czym powierzchnia działki rolnej nie może być mniejsza niż 0,1 ha.

Jeżeli warunek 1 ha nie jest spełniony, płatności mogą być przyznane w szczególnych przypadkach, m.in. gdy rolnik spełnia warunki do płatności związanych z produkcją do zwierząt lub płatności dobrostanowej i łączna kwota płatności przed sankcjami wynosi co najmniej równowartość 200 euro.

Zobacz również: dopłaty bezpośrednie dla rolników tylko na konto bankowe

Komu przysługują dopłaty bezpośrednie do gruntów rolnych?

Dopłaty bezpośrednie nie są świadczeniem należnym za samo posiadanie aktu własności ziemi. Decydujące znaczenie ma to, kto faktycznie prowadzi działalność rolniczą na gruncie i kto ma grunt w swojej dyspozycji w rozumieniu przepisów o płatnościach.

Działalność rolnicza obejmuje m.in. produkcję, hodowlę lub uprawę produktów rolnych, zbiory, chów zwierząt, a także utrzymywanie użytków rolnych w stanie nadającym się do wypasu lub uprawy. W praktyce nie zawsze oznacza to osobiste wykonywanie każdej pracy polowej. Rolnik może korzystać z pomocy domowników, pracowników lub usługodawców, ale powinien mieć rzeczywisty wpływ na gospodarowanie: dobór upraw, zabiegi agrotechniczne, organizację prac, zbiory i utrzymanie gruntów.

Nie trzeba być ubezpieczonym w KRUS tylko po to, aby móc ubiegać się o dopłaty. Brak KRUS nie wyklucza dopłat, jeżeli wnioskodawca spełnia warunki przyznania płatności. Z drugiej strony samo opłacanie podatku rolnego, meldunek pod adresem gospodarstwa lub formalna własność ziemi nie wystarczą, jeżeli właściciel nie prowadzi działalności rolniczej ani nie dysponuje gruntem jako jego faktyczny użytkownik.

Posiadanie gruntu na dzień 31 maja i znaczenie tytułu prawnego

Warunkiem przyznania płatności jest posiadanie deklarowanego gruntu na dzień 31 maja roku złożenia wniosku. Posiadanie powinno wynikać z tytułu prawnego, np. własności, dzierżawy, użyczenia albo innej dopuszczalnej prawem formy użytkowania. ARiMR wskazuje, że może to być także umowa ustna, ale z praktycznego punktu widzenia bezpieczniej dysponować dokumentem, zwłaszcza gdy istnieje ryzyko sporu między właścicielem, dzierżawcą lub członkami rodziny.

Pojęcie posiadania warto rozumieć także przez pryzmat art. 336 Kodeksu cywilnego. Posiadaczem jest zarówno ten, kto faktycznie włada rzeczą jak właściciel, jak i ten, kto włada nią jako użytkownik, najemca, dzierżawca lub osoba mająca inne prawo do cudzej rzeczy. W sprawach o dopłaty istotne jest więc faktyczne władztwo nad gruntem i prowadzenie działalności rolniczej, a nie sama rubryka własnościowa.

Jeżeli właściciel mieszka za granicą, a ziemią realnie zajmują się rodzice, krewni albo dzierżawca, trzeba ustalić, kto w rzeczywistości podejmuje decyzje gospodarcze i ponosi odpowiedzialność za utrzymanie gruntu. Samo pełnomocnictwo do reprezentowania właściciela może pomóc w załatwianiu formalności, ale nie zastępuje faktycznego użytkowania gruntu przez osobę składającą wniosek.

Właściciel, rodzice zarządzający gospodarstwem a dopłaty

W sytuacji, gdy gospodarstwo zostało darowane dziecku, ale rodzice nadal mieszkają na miejscu, uprawiają ziemię, organizują prace polowe i faktycznie prowadzą gospodarstwo, to oni mogą być osobami uprawnionymi do ubiegania się o płatności, o ile spełniają pozostałe wymogi ARiMR. Nie ma znaczenia, że właściciel przebywa za granicą, jeżeli nie on faktycznie użytkuje grunty.

Należy jednak zadbać o spójność dokumentów. Jeżeli rodzice składają wniosek, powinni mieć jasną podstawę korzystania z gruntów, np. umowę dzierżawy, użyczenia albo inny dokument potwierdzający prawo do użytkowania. W razie kontroli lub sporu z inną osobą ARiMR może badać, kto rzeczywiście dysponował gruntem na dzień 31 maja i kto prowadził działalność rolniczą.

W praktyce szczególnie ryzykowne są sytuacje, w których jedna osoba składa wniosek o dopłaty, a inna osoba faktycznie prowadzi produkcję rolną na tym samym gruncie. Może to prowadzić do wezwania do wyjaśnień, korekty wniosku, odmowy płatności albo obowiązku zwrotu nienależnie pobranych środków.

Umowa dzierżawy a prawo do pobierania dopłat

Przy dzierżawie gruntów rolnych zasadą jest, że o dopłaty ubiega się dzierżawca, jeżeli to on faktycznie użytkuje ziemię, decyduje o uprawach i wykonuje lub organizuje prace rolnicze. Wydzierżawiający, który oddał grunt w posiadanie dzierżawcy i sam nie prowadzi na nim działalności rolniczej, nie powinien składać wniosku tylko dlatego, że pozostaje właścicielem nieruchomości.

Zapis w umowie, że właściciel zachowuje prawo do składania wniosków o dopłaty, a dzierżawca zobowiązuje się ich nie pobierać, może być nieskuteczny wobec ARiMR, jeżeli nie odpowiada rzeczywistemu użytkowaniu gruntu. Taki zapis nie zmienia faktu, że płatności mają wspierać rolnika faktycznie prowadzącego działalność rolniczą.

Strony mogą natomiast ukształtować ekonomiczne rozliczenia między sobą. Jeżeli wydzierżawiający traci możliwość pobierania dopłat, można ustalić odpowiednio wyższy czynsz dzierżawny, ale powinno to nastąpić w sposób zgodny z umową i Kodeksem cywilnym. Najczęściej robi się to aneksem, w którym wykreśla się błędne postanowienie o dopłatach i równocześnie zmienia wysokość czynszu.

Zobacz również: umowa dzierżawy gruntów rolnych a urząd skarbowy

Błędna umowa dzierżawy i aneks

Jeżeli umowa dzierżawy zawiera postanowienie, że dopłaty ma pobierać właściciel, mimo że grunt oddano do faktycznego użytkowania dzierżawcy, najlepszym rozwiązaniem jest zwykle podpisanie aneksu. Aneks powinien mieć datę późniejszą niż umowa i jednoznacznie wskazywać, które postanowienia zostają zmienione lub wykreślone.

W aneksie można w szczególności:

• wykreślić zapis przyznający wydzierżawiającemu prawo składania wniosków o dopłaty do gruntu oddanego dzierżawcy,
• wskazać, że dzierżawca jako faktyczny użytkownik gruntu jest uprawniony do składania wniosków o płatności, jeżeli spełnia warunki ARiMR,
• zmienić wysokość czynszu dzierżawnego, jeżeli strony uzgodnią, że czynsz ma rekompensować właścicielowi utratę korzyści ekonomicznej związanej z dopłatami,
• uregulować obowiązek współpracy przy kontroli, przekazywaniu dokumentów, utrzymaniu działek i informowaniu o zmianach mających znaczenie dla płatności.

Przykładowe uzasadnienie zmiany czynszu może brzmieć: „w związku z wykreśleniem postanowienia dotyczącego występowania przez wydzierżawiającego do ARiMR o płatności obszarowe oraz przyjęciem, że wniosek może składać faktyczny użytkownik gruntu spełniający warunki przyznania płatności, strony zgodnie zmieniają czynsz dzierżawny na kwotę ...”. Taki zapis powinien być dostosowany do konkretnej umowy, powierzchni, okresu dzierżawy i rzeczywistych ustaleń stron.

Czy można podwyższyć czynsz albo wypowiedzieć umowę?

Podwyższenie czynszu w trwającej umowie wymaga podstawy prawnej lub zgody drugiej strony. Jeżeli umowa została zawarta na czas oznaczony i nie przewiduje mechanizmu zmiany czynszu ani szczególnych podstaw wypowiedzenia, samo to, że właściciel nie może pobierać dopłat, co do zasady nie pozwala jednostronnie podwyższyć czynszu ani rozwiązać umowy.

W przypadku dzierżawy zawartej na czas nieoznaczony zastosowanie może mieć art. 704 Kodeksu cywilnego. Jeżeli strony nie ustaliły inaczej, dzierżawę gruntu rolnego można wypowiedzieć na rok naprzód na koniec roku dzierżawnego. Przy umowie na czas oznaczony wcześniejsze wypowiedzenie jest możliwe przede wszystkim wtedy, gdy umowa przewiduje konkretne przyczyny wypowiedzenia. Wynika to z zasad dotyczących najmu stosowanych odpowiednio do dzierżawy, w szczególności art. 673 § 3 w związku z art. 694 Kodeksu cywilnego.

Należy też pamiętać o art. 700 Kodeksu cywilnego, który przewiduje szczególny mechanizm obniżenia czynszu dzierżawnego na żądanie dzierżawcy, jeżeli wskutek okoliczności, za które dzierżawca nie ponosi odpowiedzialności i które nie dotyczą jego osoby, zwykły przychód z przedmiotu dzierżawy uległ znacznemu zmniejszeniu. Przepis ten nie daje jednak właścicielowi ogólnego prawa do jednostronnego podwyższania czynszu.

Zobacz również: czy umowa dzierżawy gruntu musi być spisana u notariusza

Obowiązek zadeklarowania gruntów i reakcja na wezwanie ARiMR

Rolnik składający wniosek powinien deklarować grunty zgodnie z ich faktycznym użytkowaniem i stanem prawnym. Nie należy wykazywać działek, którymi wnioskodawca nie dysponuje, ani przenosić dopłat na osobę, która nie prowadzi działalności rolniczej na danym gruncie.

W 2026 r. wnioski o płatności składa się przez aplikację eWniosekPlus dostępną przez PUE. Zasadniczy termin składania wniosków został wydłużony do 1 czerwca 2026 r. Wniosek można złożyć jeszcze do 26 czerwca 2026 r., ale za każdy dzień roboczy opóźnienia stosowane jest pomniejszenie płatności o 1%. Po 26 czerwca 2026 r. wniosek nie jest rozpatrywany. Zmiany do wniosku można składać zasadniczo do 16 czerwca 2026 r., a później do 26 czerwca 2026 r. z sankcjami terminowymi.

Jeżeli ARiMR stwierdzi nieprawidłowości, może wezwać rolnika do usunięcia braków lub złożenia wyjaśnień. W odpowiedzi trzeba przedstawić dokumenty i wyjaśnienia potwierdzające prawo do użytkowania gruntu, faktyczne prowadzenie działalności rolniczej oraz zgodność powierzchni wskazanej we wniosku. W razie sporu między właścicielem a dzierżawcą kluczowe znaczenie będą miały umowa, aneksy, dowody prowadzenia upraw, faktury, dokumentacja agrotechniczna i faktyczne wykonywanie prac.

FAQ

Źródła

1. Ustawa z dnia 8 lutego 2023 r. o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027 – Dz.U. 2023 poz. 412.
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 336, art. 700, art. 704, art. 673 § 3 i art. 694 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
3. ARiMR, „Ogólne zasady przyznawania płatności w roku 2026” – gov.pl/web/arimr.
4. ARiMR, „Terminy składania wniosków i realizacji płatności w 2026 roku” – gov.pl/web/arimr.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.