Gospodarstwo poniżej 1 ha przeliczeniowego a KRUS

Kiedy rolnik i małżonek rolnika podlegają KRUS?

Ubezpieczenie społeczne rolników obejmuje rolników, pracujących z nimi domowników, a w określonym zakresie także małżonka rolnika. Przepisy dotyczące ubezpieczenia rolnika stosuje się do małżonka rolnika, chyba że małżonek nie pracuje w gospodarstwie rolnika ani w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem.

W praktyce oznacza to, że sama własność ziemi przez jednego z małżonków nie przesądza jeszcze o ubezpieczeniu drugiego małżonka. KRUS bada, czy dana osoba rzeczywiście spełnia ustawowe warunki: pracuje w gospodarstwie lub w gospodarstwie domowym z nim związanym, nie ma innego tytułu do ubezpieczeń społecznych, nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty i spełnia pozostałe przesłanki ustawowe.

Jeżeli gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego albo dział specjalny produkcji rolnej, ubezpieczenie emerytalno-rentowe oraz ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie powstaje z mocy ustawy, o ile nie występuje wyłączenie, np. z powodu podlegania ZUS. Warto więc każdorazowo ustalić nie tylko powierzchnię fizyczną działek, ale przede wszystkim kto podlega ubezpieczeniu KRUS w konkretnym gospodarstwie. Ten sam mechanizm może mieć znaczenie także przy: kRUS po zakończeniu działów specjalnych.

Hektar fizyczny czy hektar przeliczeniowy?

W pytaniach o KRUS często pojawia się wątpliwość, czy wystarczy posiadać 1 ha fizyczny. Dla obowiązkowego ubezpieczenia społecznego rolników podstawowe znaczenie ma jednak przekroczenie 1 ha przeliczeniowego użytków rolnych. Hektar fizyczny to rzeczywista powierzchnia gruntu, natomiast hektar przeliczeniowy zależy m.in. od rodzaju użytków, klasy gleby i okręgu podatkowego. Przy małym areale warto porównać zasady dotyczące KRUS przy gospodarstwie poniżej 1 ha z działem specjalnym produkcji rolnej, ponieważ dział specjalny może zmienić ocenę obowiązku ubezpieczenia.

Może się więc zdarzyć, że 1 ha fizyczny po przeliczeniu daje mniej niż 1 ha przeliczeniowy. Może też wystąpić sytuacja odwrotna, gdy łączna powierzchnia fizyczna nie jest duża, ale przeliczeniowo przekracza 1 ha. Dlatego przed sprzedażą ziemi warto uzyskać z gminy aktualne dane o hektarach przeliczeniowych i sprawdzić, czy po transakcji pozostanie ponad 1 ha przeliczeniowy.

Inne znaczenie ma definicja gospodarstwa rolnego z ustawy o podatku rolnym. Dla podatku rolnego gospodarstwem rolnym jest obszar gruntów sklasyfikowanych jako użytki rolne, z wyjątkiem gruntów zajętych na działalność gospodarczą inną niż rolnicza, o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha albo 1 ha przeliczeniowy. W KRUS zasadniczy próg obowiązkowego ubezpieczenia jest natomiast związany z powierzchnią powyżej 1 ha przeliczeniowego albo działem specjalnym produkcji rolnej.

Jeżeli po sprzedaży ziemi pozostaje gospodarstwo poniżej 1 ha przeliczeniowego, ubezpieczenie z mocy ustawy co do zasady nie będzie już kontynuowane tylko z tego powodu, że właściciel zachował 1 ha fizyczny.

Sprzedaż części gospodarstwa a dalsze ubezpieczenie w KRUS

Sprzedaż większości ziemi jest okolicznością, która może mieć bezpośredni wpływ na podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników. Rolnik ma obowiązek, nie czekając na wezwanie, zgłosić KRUS osoby podlegające ubezpieczeniu w jego gospodarstwie oraz informować Kasę o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności. Termin ustawowy wynosi 14 dni.

Jeżeli po sprzedaży pozostanie więcej niż 1 ha przeliczeniowy użytków rolnych i nadal będzie prowadzona działalność rolnicza, ubezpieczenie obowiązkowe może być kontynuowane, o ile nie wystąpi inny tytuł do ubezpieczeń społecznych lub inne wyłączenie. Jeżeli jednak powierzchnia spadnie do 1 ha przeliczeniowego albo poniżej tej granicy, trzeba liczyć się z tym, że KRUS wyda decyzję o ustaniu ubezpieczenia z mocy ustawy.

W takiej sytuacji nie należy ograniczać się do samego dalszego opłacania składek. Składki powinny wynikać z prawidłowego podlegania ubezpieczeniu, najlepiej potwierdzonego decyzją KRUS. Sam fakt, że ktoś chce dopłacić brakujące 3 lata do 25-letniego stażu, nie tworzy jeszcze prawa do dalszego ubezpieczenia, jeżeli nie ma podstawy ustawowej do objęcia ubezpieczeniem.

Dobrowolne ubezpieczenie KRUS na wniosek

Jeżeli gospodarstwo nie przekracza 1 ha przeliczeniowego, możliwe jest w określonych przypadkach objęcie ubezpieczeniem na wniosek. Dotyczy to m.in. rolnika lub domownika, dla którego działalność rolnicza stanowi stałe źródło utrzymania, a także osoby, która podlegała ubezpieczeniu jako rolnik i zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej, nie nabywając prawa do emerytury lub renty, jeżeli podlegała ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez co najmniej 12 lat i 6 miesięcy. Gdy ubezpieczenie obowiązkowe nie powstaje, należy rozważyć dobrowolne ubezpieczenie w KRUS i sprawdzić, czy spełnione są warunki objęcia nim na wniosek.

To rozróżnienie jest bardzo ważne dla osoby, której brakuje kilku lat do 25-letniego okresu ubezpieczenia emerytalno-rentowego. Jeżeli po sprzedaży ziemi KRUS uzna, że spełnione są warunki do dalszego ubezpieczenia na wniosek, okres takiego ubezpieczenia może być doliczany do stażu emerytalno-rentowego. Jeżeli warunki nie są spełnione, dalsze opłacanie składek nie powinno zastępować decyzji o objęciu ubezpieczeniem.

Wniosek trzeba złożyć do KRUS wraz z dokumentami potwierdzającymi aktualny stan gospodarstwa, tytuł do gruntów, powierzchnię użytków rolnych i okoliczności dotyczące pracy w gospodarstwie. Szczególnie przy sprzedaży większości ziemi warto przed podpisaniem aktu notarialnego wystąpić do KRUS o informację, jak planowana transakcja wpłynie na dalsze ubezpieczenie KRUS na wniosek. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku: kRUS po sprzedaży gruntów.

Umowa-zlecenie a KRUS po zmniejszeniu gospodarstwa

Umowa-zlecenie może mieć istotne znaczenie dla dalszego ubezpieczenia w KRUS. Aktualnie art. 5b ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przewiduje, że rolnik lub domownik, który podlegając ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy został objęty innym ubezpieczeniem społecznym z tytułu wykonywania umowy-zlecenia, może nadal podlegać KRUS, jeżeli przychód z tej umowy w rozliczeniu miesięcznym nie przekracza kwoty równej minimalnemu wynagrodzeniu za pracę.

Od 1 stycznia 2026 r. minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 4806 zł. Jeżeli miesięczny przychód ze zlecenia przekroczy tę kwotę, trzeba liczyć się z utratą możliwości korzystania z tego wyjątku. Trzeba też pamiętać, że wyjątek z art. 5b dotyczy osoby podlegającej KRUS w pełnym zakresie z mocy ustawy. Po zejściu gospodarstwa poniżej progu obowiązkowego KRUS sytuacja może się zmienić, a tytuł do ZUS ze zlecenia może uniemożliwić objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem emerytalno-rentowym.

Dlatego w opisanej sytuacji kluczowe są trzy ustalenia: jaka będzie powierzchnia gospodarstwa w hektarach przeliczeniowych po sprzedaży, czy małżonka nadal będzie spełniała warunki do ubezpieczenia jako osoba pracująca w gospodarstwie lub osoba kontynuująca ubezpieczenie, oraz czy umowa-zlecenie rodzi tytuł do ZUS wyłączający KRUS.

Prawo do emerytury rolniczej po 25 latach

Emerytura rolnicza przysługuje ubezpieczonemu, który osiągnął wiek emerytalny i podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez co najmniej 25 lat. Wiek emerytalny wynosi 60 lat dla kobiety i 65 lat dla mężczyzny.

Dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. zasadnicze znaczenie ma okres rolniczego ubezpieczenia emerytalno-rentowego. Okresy ubezpieczenia w systemie powszechnym, np. w ZUS, co do zasady nie zastępują brakujących lat KRUS przy ustalaniu prawa do emerytury rolniczej. Mogą mieć znaczenie dla emerytury z ZUS, a w określonych przypadkach osoba może mieć prawo do świadczeń z obu systemów, jeżeli spełni warunki każdego z nich.

Od 15 czerwca 2022 r. prowadzenie działalności rolniczej nie wpływa na wysokość wypłacanej emerytury rolniczej. Nie trzeba więc przenosić własności gospodarstwa ani oddawać go w dzierżawę tylko po to, aby otrzymywać emeryturę rolniczą w pełnej wysokości. Inaczej wygląda jednak etap poprzedzający emeryturę: wtedy trzeba nadal mieć prawidłową podstawę podlegania ubezpieczeniu, aby doliczyć brakujące okresy.

Co powinna zrobić osoba, której brakuje 3 lat do 25 lat KRUS?

Najbezpieczniej jest przed sprzedażą ziemi wystąpić do właściwej placówki KRUS z opisem planowanej transakcji i zapytać o skutki dla ubezpieczenia. Do analizy potrzebne będą przede wszystkim dane o obecnej i planowanej powierzchni gospodarstwa w hektarach przeliczeniowych, informacja o umowie-zleceniu, wysokości miesięcznego przychodu oraz dotychczasowym okresie ubezpieczenia emerytalno-rentowego.

Jeżeli po sprzedaży pozostanie więcej niż 1 ha przeliczeniowy i nie ma innego tytułu do ubezpieczeń społecznych, dalsze obowiązkowe ubezpieczenie może być możliwe. Jeżeli zostanie 1 ha przeliczeniowy albo mniej, trzeba złożyć wniosek i poczekać na decyzję KRUS. W opisanym stanie faktycznym 22 lata ubezpieczenia są argumentem za szczegółowym zbadaniem możliwości dalszego ubezpieczenia emerytalno-rentowego na wniosek, ale nie dają automatycznej gwarancji doliczenia kolejnych 3 lat.

W praktyce warto zachować ciągłość dokumentów: decyzje KRUS, potwierdzenia opłacenia składek, zaświadczenia z gminy o hektarach przeliczeniowych, akt notarialny sprzedaży ziemi, dokumenty dotyczące umowy-zlecenia oraz informację o zgłoszeniach do ZUS. To ułatwia późniejsze ustalenie prawa do emerytury rolniczej.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze jest ustalenie, ile hektarów przeliczeniowych pozostanie po sprzedaży ziemi. Jeżeli będzie to więcej niż 1 ha przeliczeniowy, możliwe może być dalsze obowiązkowe KRUS, o ile nie ma innego tytułu do ubezpieczeń społecznych. Jeżeli pozostanie 1 ha przeliczeniowy albo mniej, dalsze ubezpieczenie nie będzie automatyczne i wymaga wniosku oraz decyzji KRUS.

Osoba, której brakuje 3 lat do 25-letniego stażu emerytalno-rentowego, powinna szczególnie ostrożnie planować sprzedaż ziemi. Przed transakcją warto uzyskać zaświadczenie o hektarach przeliczeniowych i skonsultować z KRUS skutki sprzedaży, umowy-zlecenia oraz możliwości dalszego ubezpieczenia na wniosek.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1770 - tekst ustawy
2. Ustawa z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1344 - tekst ustawy
3. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, informacje o emeryturze rolniczej - gov.pl/web/krus
4. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, minimalne wynagrodzenie za pracę w 2026 r. - gov.pl/web/rodzina

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.