Prowadzenie gospodarstwa z bratem – współwłasność, VAT i KRUS

Współwłasność gospodarstwa rolnego a fizyczny podział ziemi

Jeżeli gospodarstwo formalnie należy do jednego z braci, a drugi od lat w nim pracuje jako domownik, uporządkowanie sytuacji może nastąpić przede wszystkim przez przeniesienie udziału w nieruchomościach rolnych. W praktyce najczęściej odbywa się to przez darowiznę albo sprzedaż udziału w gruncie, domu i budynkach gospodarczych. Umowa przenosząca własność nieruchomości musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego.

Współwłasność ułamkowa została uregulowana w art. 195 i nast. Kodeksu cywilnego. Oznacza ona, że własność tej samej rzeczy przysługuje niepodzielnie kilku osobom. Każdy współwłaściciel ma udział w całej nieruchomości, a nie wyłączne prawo do konkretnej części pola, budynku albo działki. Jeśli więc bracia będą współwłaścicielami po 1/2, każdy z nich będzie właścicielem udziału w całym gospodarstwie, chyba że później dojdzie do umownego albo sądowego zniesienia współwłasności.

Takie rozwiązanie jest często rozsądniejsze niż geodezyjny podział gospodarstwa, zwłaszcza gdy działki są rozproszone, mają różną wartość, różną klasę bonitacyjną albo pełnią odmienne funkcje produkcyjne. Trzeba jednak odróżnić współwłasność gruntów od tego, jak faktycznie będzie prowadzona działalność rolnicza i pozarolnicza. Jedno gospodarstwo może być majątkiem wspólnym współwłaścicieli, ale rozliczenia podatkowe, VAT, KRUS i dotacje wymagają odrębnej analizy.

Czy współwłaściciel staje się odrębnym rolnikiem?

Samo nabycie udziału w gospodarstwie nie powoduje automatycznie, że powstają dwa odrębne gospodarstwa rolne. Powstaje współwłasność nieruchomości rolnych. Jeżeli jednak współwłaściciel faktycznie prowadzi działalność rolniczą, pracuje w gospodarstwie, podejmuje decyzje gospodarcze i ma tytuł prawny do gruntów, może być traktowany jako rolnik w zależności od przepisów, których dotyczy sprawa.

W prawie rolnym trzeba rozróżnić kilka pojęć. Inne znaczenie ma rolnik w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, inne rolnik ryczałtowy w VAT, a jeszcze inne rolnik indywidualny w ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego. Status ten nie zawsze działa automatycznie i nie zawsze będzie oceniany tak samo przez KRUS, urząd skarbowy, KOWR albo ARiMR.

Jeżeli chodzi o nabywanie nieruchomości rolnych, istotne są m.in. kwalifikacje rolnicze, osobiste prowadzenie gospodarstwa, miejsce zamieszkania i powierzchnia użytków rolnych. Przy nabyciu od osoby bliskiej, takiej jak brat, ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego przewiduje jednak istotne wyjątki. Nie oznacza to, że można pominąć analizę aktu notarialnego, księgi wieczystej, wpisów w ewidencji gruntów, obowiązków podatkowych i ewentualnych ograniczeń wynikających z wcześniejszych dotacji lub umów.

Darowizna albo sprzedaż udziału w gospodarstwie

Najprostszym sposobem ustanowienia współwłasności między braćmi jest darowizna udziału w nieruchomości rolnej. Możliwa jest również sprzedaż udziału, ale wtedy należy szczególnie sprawdzić skutki podatkowe, w tym podatek od czynności cywilnoprawnych, ewentualny VAT oraz konsekwencje w podatku dochodowym. Przy gospodarstwie wykorzystywanym w działalności opodatkowanej VAT ocena skutków nie powinna opierać się wyłącznie na ogólnej zasadzie, że chodzi o relację rodzinną.

Darowizna między braćmi może korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn dla tzw. grupy zerowej, ponieważ rodzeństwo należy do najbliższej rodziny. Przy darowiźnie nieruchomości zawartej w formie aktu notarialnego formalności podatkowe zasadniczo obsługuje notariusz. Warto jednak przed podpisaniem aktu ustalić z notariuszem i doradcą podatkowym, czy przedmiotem darowizny są wyłącznie grunty, czy także składniki majątkowe wykorzystywane w działalności gospodarczej, maszyny, zapasy, środki trwałe albo nakłady.

Notariusz przygotuje także wniosek o wpis współwłasności do księgi wieczystej. Wpis ma bardzo duże znaczenie praktyczne, ponieważ porządkuje stan prawny nieruchomości wobec osób trzecich, banków, ARiMR, KOWR i organów administracji. Do aktu zwykle potrzebne są m.in. numer księgi wieczystej, wypis z rejestru gruntów, dokumenty potwierdzające własność oraz informacje dotyczące planu miejscowego albo przeznaczenia nieruchomości, jeżeli notariusz uzna je za potrzebne.

Zarządzanie wspólnym gospodarstwem

Po ustanowieniu współwłasności bracia powinni pisemnie ustalić zasady prowadzenia gospodarstwa. Kodeks cywilny przewiduje, że każdy współwłaściciel jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej i korzystania z niej w takim zakresie, jaki da się pogodzić z takim samym uprawnieniem pozostałych współwłaścicieli. Pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom stosownie do udziałów, a w takim samym stosunku ponoszą oni wydatki i ciężary, chyba że umówią się inaczej.

W praktyce warto uregulować w umowie co najmniej:

• kto prowadzi bieżące sprawy gospodarstwa i podejmuje decyzje produkcyjne,
• jak dzielone są przychody ze sprzedaży płodów rolnych,
• kto ponosi koszty paliwa, nawozów, środków ochrony roślin, remontów i podatku rolnego,
• jak korzystać ze wspólnych maszyn, budynków i magazynów,
• kto reprezentuje gospodarstwo wobec urzędów, kontrahentów, banków i ARiMR,
• jak rozliczać nakłady jednego brata na majątek wspólny.

Czynności zwykłego zarządu rzeczą wspólną wymagają zgody większości współwłaścicieli liczonej według wielkości udziałów, a czynności przekraczające zwykły zarząd co do zasady wymagają zgody wszystkich współwłaścicieli. Do tych drugich mogą należeć np. sprzedaż nieruchomości, ustanowienie hipoteki, długoterminowe obciążenie gospodarstwa albo inwestycje znacząco zmieniające sposób korzystania z majątku.

Spółka cywilna do działalności pozarolniczej

Nie ma przeszkód, aby bracia prowadzili wspólnie gospodarstwo rolne, a obok tego wykonywali działalność pozarolniczą w formie spółki cywilnej, np. handel, sprzedaż przetworów, usługi albo działalność zaopatrzeniową. Trzeba jednak pamiętać, że spółka cywilna nie jest spółką handlową i nie ma osobowości prawnej. Przedsiębiorcami są jej wspólnicy.

W praktyce założenie spółki cywilnej wymaga w szczególności:

• wpisu każdego wspólnika do CEIDG, jeżeli nie jest jeszcze przedsiębiorcą,
• zawarcia umowy spółki cywilnej, najlepiej na piśmie,
• uzyskania numeru REGON i NIP dla spółki,
• zgłoszenia spółki do urzędu skarbowego, a w razie potrzeby także do VAT,
• opłacenia podatku od czynności cywilnoprawnych od umowy spółki, jeżeli powstaje obowiązek podatkowy,
• ustalenia zasad księgowości, odpowiedzialności za zobowiązania i reprezentacji.

Na gruncie podatku dochodowego przychody i koszty spółki cywilnej są rozliczane przez wspólników proporcjonalnie do ich udziału w zysku. Na gruncie VAT spółka cywilna może być odrębnym podatnikiem VAT, dlatego trzeba oddzielić jej sprzedaż i zakupy od prywatnych rozliczeń wspólników oraz od działalności rolniczej prowadzonej poza spółką.

VAT w gospodarstwie i przy działalności pozarolniczej

W sprawach VAT najważniejsze jest ustalenie, kto faktycznie dokonuje sprzedaży produktów rolnych, kto nabywa towary i usługi, kto jest podatnikiem VAT czynnym, a kto korzysta ze zwolnienia jako rolnik ryczałtowy. Rolnik ryczałtowy to rolnik dokonujący dostawy produktów rolnych z własnej działalności rolniczej lub świadczący usługi rolnicze, korzystający ze zwolnienia na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 3 ustawy o VAT.

Aktualnie nie należy automatycznie przyjmować, że prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej jako podatnik VAT czynny zawsze wyklucza status rolnika ryczałtowego w zakresie odrębnie prowadzonej działalności rolniczej. Organy podatkowe dopuszczają w określonych sytuacjach rozdzielenie tych aktywności. Nie można jednak dowolnie mieszać sprzedaży z gospodarstwa, usług rolniczych, sprzedaży handlowej i zakupów inwestycyjnych. Jeżeli rolnik zrezygnuje ze zwolnienia w zakresie działalności rolniczej, rozlicza VAT z tej działalności na zasadach ogólnych.

Jeżeli jeden z braci jest już podatnikiem VAT czynnym, a drugi ma wejść do współwłasności gospodarstwa i jednocześnie założyć działalność gospodarczą, trzeba przed rozpoczęciem rozliczeń ustalić model fakturowania. Inaczej rozlicza się sprzedaż produktów rolnych przez rolnika ryczałtowego, inaczej sprzedaż opodatkowaną VAT, a jeszcze inaczej sprzedaż dokonywaną przez spółkę cywilną jako podatnika VAT. Po wejściu na VAT czynny składa się obecnie pliki JPK_V7M albo JPK_V7K, a nie dawne deklaracje VAT-7/VAT-7K jako samodzielne formularze.

Rolnik, który zrezygnował ze zwolnienia z VAT dla działalności rolniczej, może wrócić do zwolnienia dopiero po spełnieniu warunków ustawowych, w szczególności po upływie wymaganego okresu i po zawiadomieniu naczelnika urzędu skarbowego przed początkiem okresu, od którego chce ponownie korzystać ze zwolnienia. Wspólne korzystanie ze środków produkcji, maszyn i budynków wymaga dokumentowania rzeczywistych zasad używania majątku, ponieważ od tego zależy prawo do odliczenia VAT i prawidłowość kosztów.

KRUS przy działalności gospodarczej

Rolnik albo domownik ubezpieczony w KRUS może rozpocząć pozarolniczą działalność gospodarczą i nadal pozostać w ubezpieczeniu rolniczym, ale tylko wtedy, gdy spełnia warunki z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. To jedna z najważniejszych kwestii przy planowanym założeniu spółki cywilnej.

Co do zasady rolnik lub domownik może kontynuować KRUS po rozpoczęciu działalności pozarolniczej, jeżeli:

1. podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata,
2. nadal prowadzi działalność rolniczą albo stale pracuje w gospodarstwie obejmującym powyżej 1 ha przeliczeniowego lub w dziale specjalnym,
3. złoży w KRUS oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia w terminie 14 dni od rozpoczęcia działalności albo współpracy przy jej prowadzeniu,
4. nie jest pracownikiem i nie pozostaje w stosunku służbowym,
5. nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty ani do świadczeń z ubezpieczeń społecznych,
6. nie przekroczy rocznej kwoty granicznej należnego podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za poprzedni rok podatkowy.

Roczna kwota graniczna za 2026 r. wynosi 4713 zł. Limit ten dotyczy należnego podatku dochodowego od przychodów z działalności pozarolniczej, a nie samego przychodu ani dochodu. Trzeba też pamiętać o corocznym obowiązku wykazania wobec KRUS wysokości należnego podatku za poprzedni rok, co zwykle następuje przez zaświadczenie z urzędu skarbowego albo oświadczenie składane w terminie wymaganym przez przepisy.

Jeżeli dotychczas był Pan zgłoszony jako domownik brata, a następnie stanie się Pan współwłaścicielem i współprowadzącym gospodarstwo, należy zgłosić zmianę do KRUS. Kasa oceni, czy nadal występuje status domownika, czy już status rolnika, oraz czy spełnione są warunki do ubezpieczenia w pełnym zakresie. Tego nie warto odkładać, ponieważ niezgłoszenie zmian może prowadzić do zaległości składkowych albo zakwestionowania okresu ubezpieczenia.

Podatek rolny, PIT i rozliczenia między braćmi

Przychody z typowej działalności rolniczej zasadniczo nie podlegają ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych, z wyjątkiem działów specjalnych produkcji rolnej. Gospodarstwo jest natomiast objęte podatkiem rolnym, którego wysokość zależy m.in. od powierzchni, klasyfikacji i przeliczenia gruntów. Obowiązek podatkowy w podatku rolnym po ustanowieniu współwłasności może obciążać współwłaścicieli zgodnie z przepisami o podatku rolnym.

Inaczej wygląda działalność pozarolnicza, np. handel prowadzony w spółce cywilnej. Przychody z takiej działalności podlegają rozliczeniu według wybranej formy opodatkowania wspólników, np. skali podatkowej, podatku liniowego albo ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych, o ile dana forma jest dopuszczalna dla konkretnej działalności. Wybór formy opodatkowania ma wpływ nie tylko na wysokość podatku, lecz także na limit KRUS.

W umowie między braćmi warto oddzielić rozliczenia z majątku wspólnego od rozliczeń spółki cywilnej. Gospodarstwo rolne, maszyny prywatne, środki trwałe spółki cywilnej i towary handlowe nie powinny być traktowane jako jedna nieformalna masa majątkowa. Takie uporządkowanie zmniejsza ryzyko sporów rodzinnych, podatkowych i dowodowych.

Dotacje, ARiMR i dawne programy PROW

W starszych dokumentach nadal można spotkać określenie PROW, ale aktualne wsparcie unijne dla rolnictwa jest realizowane przede wszystkim w ramach Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027. Zasady naborów zależą od konkretnej interwencji, regulaminu i dokumentacji ARiMR. Dlatego nie można z góry przesądzić, że przy współwłasności każdy z braci zawsze będzie miał po 5 ha do odrębnego wniosku albo że całe gospodarstwo zawsze będzie traktowane wyłącznie jako jeden podmiot.

W praktyce znaczenie mają m.in. tytuł prawny do gruntów, faktyczne posiadanie, prowadzenie gospodarstwa, numer identyfikacyjny producenta, zgody współwłaścicieli, historia płatności, powiązania osobowe i zasady konkretnego naboru. Te same grunty nie powinny być sztucznie wykazywane przez dwie osoby w sposób prowadzący do podwójnego korzystania z pomocy. Jeżeli inwestycja ma służyć wspólnemu gospodarstwu, dokumentacja powinna pokazywać rzeczywisty model korzystania z majątku.

Przy zakupie maszyny przez jednego brata można rozważyć współwłasność maszyny, sprzedaż udziału, użyczenie, najem, dzierżawę albo wprowadzenie sprzętu do majątku związanego z działalnością. Każde rozwiązanie ma inne skutki w VAT, podatku dochodowym, amortyzacji, odpowiedzialności za utrzymanie sprzętu i kwalifikowalności wydatków w dotacjach.

FAQ

Czy współwłasność gospodarstwa oznacza, że każdy brat ma osobne 5 ha?

Nie. Przy współwłasności ułamkowej każdy brat ma udział w całej nieruchomości, a nie wyłączną własność konkretnej części ziemi. Dla potrzeb dotacji, KRUS, podatków albo ewidencji producentów trzeba sprawdzić przepisy danego postępowania i dokumenty ARiMR lub właściwego organu.

Czy brat może podarować udział w ziemi rolnej bez spełniania wymogów dla rolnika indywidualnego?

Nabycie od osoby bliskiej, w tym od brata, korzysta z istotnych wyjątków w ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego. Nie zwalnia to jednak z obowiązku aktu notarialnego, wpisu w księdze wieczystej i analizy ewentualnych skutków podatkowych oraz dotacyjnych.

Czy można jednocześnie prowadzić gospodarstwo i spółkę cywilną?

Tak. Rolnik może prowadzić działalność rolniczą i jednocześnie być przedsiębiorcą w spółce cywilnej. Trzeba jednak oddzielić rozliczenia gospodarstwa od rozliczeń spółki, zwłaszcza w VAT, podatku dochodowym, kosztach i dokumentach księgowych.

Czy rozpoczęcie działalności gospodarczej oznacza automatyczne przejście z KRUS do ZUS?

Nie zawsze. Rolnik albo domownik może pozostać w KRUS, jeżeli spełnia warunki z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, m.in. ma co najmniej 3-letni nieprzerwany okres ubezpieczenia w pełnym zakresie, złoży oświadczenie w terminie 14 dni i nie przekroczy rocznej kwoty granicznej podatku.

Czy jeden z braci może kupić maszynę i udostępniać ją drugiemu?

Tak, ale sposób udostępnienia powinien być jasno ustalony. Możliwa jest współwłasność maszyny, sprzedaż udziału, najem, dzierżawa, użyczenie albo korzystanie w ramach wspólnego gospodarstwa. Wybór wpływa na VAT, koszty, amortyzację i rozliczenie dotacji.

Podsumowanie

Wspólne prowadzenie gospodarstwa z bratem jest możliwe, ale wymaga rozdzielenia kilku płaszczyzn: własności ziemi, faktycznego prowadzenia działalności rolniczej, działalności pozarolniczej, VAT, KRUS i dotacji. Ustanowienie współwłasności porządkuje prawo do majątku, lecz nie zastępuje umowy o zarządzanie gospodarstwem i nie rozwiązuje automatycznie kwestii podatkowych.

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest przygotowanie aktu notarialnego, dodatkowego porozumienia między braćmi oraz modelu księgowo-podatkowego przed rozpoczęciem spółki cywilnej i większych inwestycji. Pozwala to uniknąć sporów o przychody, koszty, faktury, maszyny, dopłaty i ubezpieczenie w KRUS.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego - Dz.U. 2003 nr 64 poz. 592
3. Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług - Dz.U. 2004 nr 54 poz. 535
4. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24
5. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców - Dz.U. 2018 poz. 646
6. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350
7. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
8. Obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 7 maja 2026 r. w sprawie rocznej kwoty granicznej - M.P. 2026 poz. 451
9. Ustawa z dnia 8 lutego 2023 r. o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 - Dz.U. 2023 poz. 412
10. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21 maja 2013 r., VI ACa 1472/12
11. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 sierpnia 2007 r., II OSK 1618/06

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.