Choroba zawodowa rolnika a dodatki do emerytury KRUS

Czym jest rolnicza choroba zawodowa?

Rolniczą chorobą zawodową jest choroba, która powstała w związku z pracą w gospodarstwie rolnym i jednocześnie znajduje się w wykazie chorób zawodowych określonym w przepisach wydanych na podstawie Kodeksu pracy. Taką definicję zawiera art. 12 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Zgodnie z art. 235¹ Kodeksu pracy choroba zawodowa musi być wymieniona w wykazie chorób zawodowych, a ocena warunków pracy powinna pozwalać stwierdzić bezspornie albo z wysokim prawdopodobieństwem, że choroba została spowodowana czynnikami szkodliwymi w środowisku pracy albo sposobem wykonywania pracy.

W praktyce oznacza to, że sama diagnoza lekarska, na przykład boreliozy albo zespołu cieśni nadgarstka, nie wystarcza jeszcze do uzyskania świadczeń z KRUS. Trzeba wykazać związek choroby z pracą w gospodarstwie oraz uzyskać decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej.

Jak stwierdza się chorobę zawodową u rolnika?

Postępowanie w sprawie choroby zawodowej prowadzi właściwy państwowy inspektor sanitarny. Po zgłoszeniu podejrzenia choroby zawodowej organ zbiera materiał dowodowy, w szczególności dokumentację medyczną, informacje o narażeniu zawodowym oraz orzeczenie lekarskie uprawnionej jednostki orzeczniczej.

Lekarz jednostki orzeczniczej ocenia, czy choroba jest wymieniona w wykazie chorób zawodowych i czy warunki pracy w gospodarstwie mogły spowodować jej powstanie. W przypadku rolników znaczenie mogą mieć między innymi praca ze zwierzętami, narażenie na kleszcze, powtarzalne czynności manualne, praca z narzędziami oraz długotrwałe przeciążenia kończyn.

Państwowy powiatowy inspektor sanitarny wydaje decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo decyzję o braku podstaw do jej stwierdzenia. Od decyzji przysługuje odwołanie do państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego, zasadniczo w terminie 14 dni od doręczenia decyzji. Po decyzji organu drugiej instancji możliwa jest skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego, zwykle w terminie 30 dni od doręczenia rozstrzygnięcia.

W sprawach o świadczenia z KRUS osobno oceniany jest uszczerbek na zdrowiu albo niezdolność do pracy. KRUS może skierować rolnika do lekarza rzeczoznawcy lub komisji lekarskiej, dlatego w praktyce duże znaczenie ma także orzecznictwo lekarskie KRUS.

Czy borelioza i zespół cieśni nadgarstka mogą być chorobami zawodowymi?

Borelioza może być rozpatrywana jako choroba zawodowa, jeżeli rolnik był narażony na ukłucia kleszczy w związku z pracą w gospodarstwie, a dokumentacja medyczna i ocena narażenia potwierdzają związek choroby z pracą. Nie wystarczy samo stwierdzenie boreliozy; konieczne jest ustalenie, że zachorowanie pozostaje w związku z wykonywaniem pracy rolniczej.

Zespół cieśni nadgarstka również może być analizowany w kontekście choroby zawodowej, zwłaszcza gdy wynika z długotrwałych, powtarzalnych ruchów, przeciążeń albo sposobu wykonywania pracy. Tu również decydujące będą dokumentacja medyczna, opis czynności wykonywanych w gospodarstwie i ocena lekarzy orzeczników.

Jeżeli lekarze uznają, że choroba ma przyczynę pozazawodową, na przykład wynika głównie z innych schorzeń albo aktywności niezwiązanej z gospodarstwem, organ sanitarny może odmówić stwierdzenia choroby zawodowej. Każdą sprawę trzeba więc oceniać indywidualnie.

Jakie świadczenia z KRUS mogą przysługiwać po chorobie zawodowej?

Po prawomocnym stwierdzeniu rolniczej choroby zawodowej można ubiegać się o świadczenia przewidziane w systemie ubezpieczenia społecznego rolników. Najważniejsze z nich to jednorazowe odszkodowanie za stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu oraz renta rolnicza z tytułu niezdolności do pracy, jeżeli choroba powoduje całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym.

Od 1 stycznia 2025 r. jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy rolniczej albo rolniczej choroby zawodowej wynosi 1.431 zł za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. O wysokości odszkodowania decyduje więc procent uszczerbku ustalony w postępowaniu orzeczniczym, a nie sama nazwa choroby.

Jeżeli choroba zawodowa powoduje całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym, można rozważyć wniosek o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Renta może być stała albo okresowa, zależnie od orzeczenia o trwałości niezdolności do pracy. Samo posiadanie decyzji sanepidu o chorobie zawodowej nie przesądza jeszcze o przyznaniu renty.

W określonych sytuacjach ubezpieczony może też ubiegać się o zasiłek chorobowy, a jeżeli spełnia warunki do emerytury lub renty i jest całkowicie niezdolny do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończył 75 lat, może przysługiwać mu dodatek pielęgnacyjny. Od 1 marca 2026 r. dodatek pielęgnacyjny wypłacany przez KRUS wynosi 366,68 zł miesięcznie.

Czy choroba zawodowa zwiększa emeryturę KRUS?

Co do zasady nie. Emerytura rolnicza nie jest automatycznie podwyższana tylko dlatego, że u emeryta stwierdzono chorobę zawodową. Choroba zawodowa może natomiast uzasadniać odrębne świadczenie, przede wszystkim jednorazowe odszkodowanie, a w niektórych sprawach rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy lub dodatek pielęgnacyjny.

Jeżeli rolnik ma jednocześnie prawo do emerytury i renty na podstawie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, zasadą jest wypłata jednego świadczenia, wyższego albo wybranego przez uprawnionego, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie. Inaczej mogą wyglądać sytuacje, w których w grę wchodzą świadczenia z różnych systemów, na przykład KRUS i ZUS, albo renta rodzinna po małżonku. Takie przypadki wymagają osobnej analizy.

Odpowiadając więc praktycznie: przy boreliozie i zespole cieśni nadgarstka można ubiegać się o świadczenia, ale nie ma jednego stałego dodatku do emerytury za sam fakt rozpoznania choroby zawodowej. Najczęściej realnym świadczeniem jest jednorazowe odszkodowanie, a renta albo dodatek pielęgnacyjny zależą od skutków zdrowotnych choroby.

Jak załatwić świadczenia krok po kroku?

1. Zbierz dokumentację medyczną dotyczącą choroby, leczenia, badań specjalistycznych i wpływu choroby na pracę w gospodarstwie.
2. Opisz narażenie zawodowe, czyli czynności wykonywane w gospodarstwie, czas ich wykonywania, warunki pracy i czynniki, które mogły doprowadzić do choroby.
3. Zgłoś podejrzenie choroby zawodowej do właściwego państwowego inspektora sanitarnego albo dopilnuj, aby zrobił to lekarz lub inny uprawniony podmiot.
4. Weź udział w badaniu w jednostce orzeczniczej i przedstaw pełną dokumentację, również dotyczącą pracy w gospodarstwie.
5. Po uzyskaniu decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej złóż wniosek do KRUS o właściwe świadczenie, na przykład jednorazowe odszkodowanie albo rentę rolniczą.
6. W razie niekorzystnej decyzji sprawdź termin i tryb odwołania. W sprawach sanepidu i KRUS obowiązują różne ścieżki zaskarżenia.

Najczęstsze pytania

Podsumowanie

Rolnik lub emeryt rolniczy ze stwierdzoną chorobą zawodową nie otrzymuje automatycznie wyższej emerytury KRUS. Może natomiast ubiegać się o świadczenia zależne od skutków zdrowotnych choroby: jednorazowe odszkodowanie za uszczerbek, rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy albo dodatek pielęgnacyjny.

Najważniejsze jest prawidłowe przeprowadzenie dwóch etapów: najpierw postępowania przed inspekcją sanitarną w sprawie stwierdzenia choroby zawodowej, a następnie postępowania przed KRUS w sprawie konkretnego świadczenia. W sprawach granicznych warto szczególnie zadbać o dokumentację medyczną i opis narażenia zawodowego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1770.
2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy - Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141.
3. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych - Dz.U. 2009 nr 105 poz. 869.
4. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 stycznia 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wysokości jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej oraz zasiłku chorobowego - Dz.U. 2025 poz. 101.
5. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, aktualne kwoty świadczeń KRUS - gov.pl/web/krus/kwoty-swiadczen.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.