Przepisanie gospodarstwa rolnego na brata a zachowek rodzeństwa

Sposób przekazania gospodarstwa rolnego ma kluczowe znaczenie

W sprawach o gospodarstwo przekazane jednemu dziecku najważniejszy jest akt notarialny. To z niego wynika, czy rodzice zawarli zwykłą darowiznę, umowę dożywocia, sprzedaż, umowę z następcą na podstawie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, czy dawną umowę przekazania gospodarstwa w celu uzyskania emerytury. Dopiero po ustaleniu podstawy prawnej można ocenić, czy pozostałe rodzeństwo ma realne roszczenie o zachowek, spłatę albo inne rozliczenie.

Jeżeli w akcie notarialnym widnieje zwykła darowizna gospodarstwa, sprawę ocenia się przede wszystkim według przepisów Kodeksu cywilnego o zachowku. Jeżeli jednak akt wskazuje na przekazanie gospodarstwa następcy w związku ze świadczeniami emerytalno-rentowymi, rentą rolniczą, dawną emeryturą rolniczą albo rentą strukturalną, sytuacja jest odmienna. Taka umowa ma szczególny cel: zapewnienie rolnikowi świadczeń i kontynuacji prowadzenia gospodarstwa, a nie wyłącznie nieodpłatne wzbogacenie dziecka.

Dlatego nie wystarczy rodzinne określenie, że rodzice „przepisali”, „oddali” albo „darowali” gospodarstwo. W praktyce o wyniku sprawy często przesądza jedno sformułowanie w akcie notarialnym, wskazanie podstawy prawnej i to, czy następca przyjął na siebie dodatkowe obowiązki wobec rodziców.

Zobacz również: przed podpisaniem aktu warto porównać wybór formy przekazania gospodarstwa, ponieważ darowizna, dożywocie i umowa z następcą mają różne skutki dla zachowku, podatków, opieki nad rodzicami i późniejszych sporów rodzinnych.

Komu przysługuje zachowek po rodzicach?

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym przysługującym najbliższym członkom rodziny spadkodawcy. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego uprawnieni są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. W praktyce dziecko pominięte przy dziedziczeniu po rodzicu może żądać zachowku, jeżeli nie otrzymało wcześniej majątku pokrywającego należną mu wartość.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie tego udziału.

Zachowek nie przysługuje „na zapas”. Dopóki rodzic żyje, jego dzieci nie mogą skutecznie żądać zachowku po nim. Możliwa jest natomiast ocena, czy umowa przekazania gospodarstwa została prawidłowo ukształtowana, czy następca wykonuje swoje obowiązki i czy rodzice nadal mogą zabezpieczyć swoje interesy.

Darowizna gospodarstwa rolnego a zachowek dla rodzeństwa

Jeżeli rodzic przekazał gospodarstwo jednemu dziecku w formie darowizny, pozostałe dzieci mogą po jego śmierci dochodzić zachowku, o ile spełnione są przesłanki ustawowe. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.

Nie oznacza to jednak, że każda darowizna automatycznie prowadzi do zapłaty. Trzeba ustalić między innymi, kto był obdarowanym, kiedy dokonano darowizny, jaka była jej wartość, czy uprawniony otrzymał już inne przysporzenia, czy obdarowany sam jest uprawniony do zachowku oraz czy roszczenie nie jest przedawnione.

Przy darowiźnie na rzecz dziecka trzeba uważać na potoczną zasadę „10 lat”. Art. 994 Kodeksu cywilnego wyłącza z doliczenia drobne darowizny oraz darowizny dokonane dawniej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy były dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Darowizna na rzecz dziecka spadkodawcy może więc mieć znaczenie przy zachowku także po upływie wielu lat.

Wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. W przypadku gospodarstwa rolnego istotne mogą być powierzchnia, zabudowania, klasa gruntów, dostęp do drogi, obciążenia, służebności, nakłady oraz to, czy część majątku została później sprzedana albo przekształcona.

Zobacz również: jeżeli rodzic przekazał majątek tylko jednemu dziecku, pomocna może być analiza skutków, jakie wywołuje przepisanie gospodarstwa rolnego na jedno z dzieci.

Umowa z następcą, dawne przekazanie za emeryturę i renta rolnicza

Odmiennie ocenia się sytuację, gdy gospodarstwo nie zostało darowane, lecz przekazane następcy w szczególnym trybie związanym ze świadczeniami emerytalno-rentowymi rolnika. Obecnie ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników przewiduje umowę z następcą. Rolnik będący właścicielem albo współwłaścicielem gospodarstwa może zobowiązać się do przeniesienia własności i posiadania gospodarstwa na osobę młodszą od niego co najmniej o 15 lat, jeżeli następca będzie pracował w gospodarstwie do czasu nabycia przez rolnika prawa do emerytury lub renty.

Podobne znaczenie mają starsze umowy zawierane na podstawie dawnych przepisów, zwłaszcza ustawy z 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym rolników oraz ustawy z 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych. W wielu rodzinach takie akty notarialne nadal są źródłem sporów, bo gospodarstwa przekazywano w latach 70., 80. i 90. w celu uzyskania emerytury albo renty.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego przyjmuje, że takie przekazanie gospodarstwa następcy nie jest zwykłą darowizną. W uchwale z 21 czerwca 2012 r., sygn. III CZP 29/12, Sąd Najwyższy wskazał, że przy ustalaniu zachowku nie uwzględnia się wartości gospodarstwa rolnego przekazanego następcy na podstawie umowy przewidzianej w dawnych przepisach o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych. Z kolei uchwała siedmiu sędziów z 25 listopada 2005 r., sygn. III CZP 59/05, podkreśla szczególny charakter umowy przekazania gospodarstwa z ustawy z 1977 r.

W praktyce oznacza to, że brat albo siostra, którzy otrzymali gospodarstwo jako następcy w celu uzyskania przez rodziców świadczeń rolniczych, mają mocniejszą obronę przed roszczeniem o zachowek niż osoba, która otrzymała gospodarstwo w zwykłej darowiźnie. Nie wyklucza to jednak badania innych kwestii: treści aktu notarialnego, obowiązków następcy, ewentualnych służebności, prawa dożywotniego zamieszkiwania rodziców, postanowień o spłatach albo odrębnych rozliczeń rodzinnych.

Czy rodzeństwo może żądać zachowku, gdy jeden z rodziców jeszcze żyje?

Jeżeli jeden z rodziców nadal żyje, nie można żądać zachowku po tym rodzicu, bo spadek po nim jeszcze się nie otworzył. Roszczenie o zachowek może powstać dopiero po śmierci konkretnego spadkodawcy. Jeżeli zmarł już drugi rodzic, trzeba odrębnie zbadać, czy po nim powstało roszczenie oraz czy przekazane gospodarstwo może być uwzględnione przy obliczeniach.

W sprawach małżonków ważne jest również to, czy gospodarstwo należało do majątku wspólnego rodziców, do majątku osobistego jednego z nich, czy zostało przekazane przez oboje. Roszczenia po ojcu i po matce oblicza się osobno, z uwzględnieniem ich udziałów, testamentów, darowizn i kręgu spadkobierców.

Jeżeli rodzice przekazali gospodarstwo następcy w celu uzyskania emerytury, a jeden z nich jeszcze żyje, typowa odpowiedź brzmi: samo żądanie „części gospodarstwa” przez rodzeństwo jest zbyt daleko idące. Może ono nabrać znaczenia dopiero po śmierci rodzica i tylko wtedy, gdy z dokumentów wynika podstawa do zachowku albo innego roszczenia.

Czy rodzice mogą w testamencie nakazać spłatę rodzeństwa?

Rodzice mogą sporządzić testament, powołać spadkobierców, ustanowić zapisy i polecenia. Testament nie zawsze będzie jednak skutecznym narzędziem do zmuszenia dziecka, które wcześniej otrzymało gospodarstwo, do spłaty rodzeństwa. Jeżeli następca nie jest spadkobiercą ani zapisobiercą, samo polecenie testamentowe może nie dać rodzeństwu prostego roszczenia o zapłatę.

Jeżeli rodzice chcą za życia uregulować spłaty między dziećmi, powinni zrobić to w odpowiedniej umowie. W zależności od sytuacji można rozważyć darowiznę z poleceniem, umowę dożywocia, umowę z następcą z dodatkowymi obowiązkami, ustanowienie służebności mieszkania, zapis windykacyjny albo odrębne umowy rozliczeniowe.

Wydziedziczenie dziecka w testamencie jest możliwe tylko w przypadkach wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego, np. przy uporczywym postępowaniu sprzecznym z zasadami współżycia społecznego, dopuszczeniu się ciężkiego przestępstwa wobec spadkodawcy albo uporczywym niedopełnianiu obowiązków rodzinnych. Nie wystarczy samo stwierdzenie, że jedno dziecko otrzymało gospodarstwo i dlatego inne nie powinno mieć prawa do zachowku.

Brak opieki nad rodzicami, rozwiązanie umowy i odwołanie darowizny

Jeżeli rodzice nadal żyją, możliwości działania zależą od rodzaju zawartej umowy. Przy umowie z następcą ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników przewiduje szczególne mechanizmy ochronne. Przed przeniesieniem własności sąd może, na żądanie rolnika, rozwiązać umowę między innymi wtedy, gdy następca bez usprawiedliwionych powodów nie podjął albo zaprzestał pracy w gospodarstwie, nie wywiązuje się z obowiązków przyjętych w umowie albo zachowuje się tak, że nie można wymagać od rolnika dalszego wykonywania umowy.

Po przeniesieniu własności gospodarstwa sąd może rozwiązać umowę przenoszącą własność zawartą w wykonaniu umowy z następcą, jeżeli przemawiają za tym przesłanki ustawowe. Chodzi zwłaszcza o uporczywe postępowanie wobec rolnika sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, rażącą obrazę czci, umyślne przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu albo wolności lub uporczywe niewywiązywanie się z obowiązków względem rolnika.

Jeżeli gospodarstwo zostało przekazane zwykłą darowizną, rodzic może rozważyć odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego. Muszą to być zachowania szczególnie naganne wobec darczyńcy, a nie każdy konflikt rodzinny czy sama różnica zdań co do prowadzenia gospodarstwa. W postępowaniu liczą się konkretne dowody: korespondencja, zeznania świadków, dokumentacja medyczna, wezwania do pomocy i faktyczny zakres zaniedbań.

Zobacz również: w podobnych sprawach pomocne mogą być opracowania o braku opieki nad rodzicem po przekazaniu gospodarstwa oraz o tym, kiedy możliwe jest odwołanie darowizny gospodarstwa.

Przedawnienie roszczenia o zachowek i przykładowe obliczenie

Roszczenie o zachowek przedawnia się co do zasady z upływem 5 lat. Jeżeli spadkodawca zostawił testament, termin dla roszczeń uprawnionego z tytułu zachowku liczy się od ogłoszenia testamentu. Roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Przykładowo, jeżeli ojciec miał pięcioro dzieci i nie zostawił małżonka, każde dziecko dziedziczyłoby ustawowo po 1/5 spadku. Zachowek pełnoletniego i zdolnego do pracy dziecka wynosiłby połowę tego udziału, czyli 1/10 wartości substratu zachowku. Jeżeli przy śmierci ojca żyła jego żona, jej udział ustawowy wynosiłby co do zasady 1/4, a dzieci dzieliłyby pozostałe 3/4. Przy pięciorgu dzieciach udział każdego dziecka wyniósłby 3/20, a zachowek 3/40 substratu zachowku.

Takie obliczenia są tylko punktem wyjścia. W konkretnej sprawie trzeba ustalić, czy gospodarstwo w ogóle wchodzi do podstawy obliczania zachowku, jaki był skład majątku spadkowego, czy były inne darowizny, czy uprawniony otrzymał już majątek od rodziców, czy istnieją długi spadkowe, czy doszło do wydziedziczenia oraz czy roszczenie nie jest przedawnione.

Porzucone gospodarstwo a zasiedzenie

Jeżeli brat formalnie jest właścicielem gospodarstwa, ale od wielu lat nim się nie interesuje, rodzeństwo nie staje się automatycznie właścicielem. Można natomiast rozważyć zasiedzenie, jeżeli inna osoba faktycznie włada nieruchomością jak właściciel, robi to nieprzerwanie i spełnia warunki z art. 172 Kodeksu cywilnego.

Obecnie posiadacz samoistny nieruchomości może nabyć jej własność po 20 latach posiadania w dobrej wierze albo po 30 latach posiadania w złej wierze. W aktualnym brzmieniu art. 172 Kodeksu cywilnego nie ma już szczególnego paragrafu ograniczającego zasiedzenie nieruchomości rolnej wyłącznie do rolnika indywidualnego. Nie oznacza to jednak, że każda sprawa jest prosta, bo trzeba wykazać samoistność posiadania, ciągłość posiadania i właściwy bieg terminu.

Sam fakt, że brat mieszka za granicą albo zaniedbał gospodarstwo, nie wystarczy do zasiedzenia. Trzeba udowodnić, kto, od kiedy i w jaki sposób faktycznie gospodarstwem władał oraz czy robił to jak właściciel, a nie tylko jako członek rodziny pomagający za zgodą właściciela.

FAQ

Czy rodzeństwu należy się automatyczna spłata po przepisaniu gospodarstwa bratu?

Nie. Prawo nie przewiduje automatycznej spłaty rodzeństwa tylko dlatego, że jedno dziecko otrzymało gospodarstwo. Roszczenie może wynikać z umowy, testamentu, przepisów o zachowku albo szczególnych okoliczności, ale zawsze trzeba ustalić konkretną podstawę prawną.

Czy od gospodarstwa przekazanego za emeryturę rolniczą należy się zachowek?

Co do zasady nie, jeżeli rzeczywiście była to szczególna umowa przekazania gospodarstwa następcy w celu uzyskania emerytury lub renty rolniczej, a nie zwykła darowizna. Taką ocenę potwierdza orzecznictwo Sądu Najwyższego, ale decydujące znaczenie ma treść aktu notarialnego.

Czy darowizna gospodarstwa sprzed ponad 10 lat liczy się do zachowku?

Jeżeli darowizna została dokonana na rzecz dziecka spadkodawcy, upływ 10 lat nie wyłącza jej automatycznie z obliczania zachowku. Ograniczenie z art. 994 Kodeksu cywilnego dotyczy darowizn dokonanych ponad 10 lat przed śmiercią na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Czy można żądać zachowku, gdy mama albo tata jeszcze żyje?

Nie można żądać zachowku po osobie żyjącej. Zachowek jest roszczeniem związanym ze spadkiem, a spadek otwiera się dopiero z chwilą śmierci spadkodawcy. Jeżeli jedno z rodziców już zmarło, roszczenia po nim trzeba analizować oddzielnie od przyszłych roszczeń po drugim rodzicu.

Czy testament może zmusić brata do spłaty rodzeństwa?

Testament może zawierać rozporządzenia, zapisy i polecenia, ale nie zawsze skutecznie obciąży osobę, która wcześniej otrzymała gospodarstwo i nie jest spadkobiercą ani zapisobiercą. Jeżeli rodzice chcą zapewnić spłatę rodzeństwa, najbezpieczniej uregulować to w umowie za życia.

Ile czasu jest na dochodzenie zachowku?

Najczęściej 5 lat. Termin może być liczony od ogłoszenia testamentu albo od otwarcia spadku, zależnie od tego, przeciwko komu i z jakiej podstawy kierowane jest roszczenie. Dlatego na początku sprawy trzeba ustalić datę śmierci spadkodawcy, datę ogłoszenia testamentu i rodzaj przysporzenia.

Czy porzucenie gospodarstwa przez brata daje rodzeństwu własność?

Nie automatycznie. Porzucenie gospodarstwa albo wyjazd za granicę nie przenosi własności na rodzeństwo. Możliwe jest jedynie rozważenie zasiedzenia, ale wymaga ono wieloletniego samoistnego posiadania i udowodnienia tego w odrębnym postępowaniu sądowym.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 172, art. 888, art. 898, art. 931, art. 991–1007 i art. 1008–1011.
2. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników – Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24, w szczególności art. 84–89 oraz art. 119.
3. Ustawa z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin – Dz.U. 1977 nr 32 poz. 140.
4. Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin – Dz.U. 1982 nr 40 poz. 268, w szczególności art. 59.
5. Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego – Dz.U. 2003 nr 64 poz. 592.
6. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2012 r., sygn. akt III CZP 29/12.
7. Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r., sygn. akt III CZP 59/05.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.