Grunty rolne w spadku – jak ich nie dziedziczyć?

Czy można nie dziedziczyć gruntów rolnych po rodzicach?

Tak, ale zasadniczo tylko przez skuteczne odrzucenie spadku. Odrzucenie spadku nie dotyczy wybranych składników majątku. Nie można więc powiedzieć: „nie chcę działek rolnych, ale chcę pozostałe rzeczy”. Oświadczenie obejmuje cały spadek po konkretnym spadkodawcy, np. osobno po ojcu i osobno po matce.

Zgodnie z art. 1012 Kodeksu cywilnego spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić. W praktyce oznacza to, że jeżeli termin po jednym z rodziców już minął, nie można po latach odrzucić wyłącznie odziedziczonego udziału w gruntach. Można natomiast rozważyć późniejsze działania właścicielskie: dział spadku, sprzedaż, dzierżawę, użyczenie, darowiznę albo umowę przekazania nieruchomości.

W sprawach, w których w spadku są nie tylko grunty, lecz także zobowiązania, szczególnie ważne jest ustalenie składu majątku i długów. Zobacz również: przyjęcie lub odrzucenie spadku z długami.

Termin 6 miesięcy na odrzucenie spadku

Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Najczęściej będzie to dzień, w którym dowiedział się o śmierci rodzica, ale nie zawsze. Jeżeli ktoś dziedziczy dopiero po tym, jak wcześniejszy spadkobierca odrzucił spadek, termin dla tej osoby biegnie co do zasady od chwili, gdy dowiedziała się o takim powołaniu.

Oświadczenie można złożyć przed notariuszem albo w sądzie. Do zachowania terminu wystarczy także złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania tego postępowania.

Jeżeli termin minie, brak oświadczenia oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie jest to proste przyjęcie spadku bez ograniczeń, ale nadal powoduje, że spadkobierca staje się następcą prawnym zmarłego i może wymagać uporządkowania własności, ksiąg wieczystych, podatków oraz sposobu korzystania z gruntów.

Odrzucenie spadku przez dzieci i wnuki

Jeżeli dziecko spadkodawcy odrzuci spadek, traktuje się je tak, jakby nie dożyło otwarcia spadku. Wtedy do dziedziczenia mogą dojść jego zstępni, czyli dzieci, a następnie wnuki. Dlatego odrzucenie spadku przez jedno pokolenie zwykle nie kończy sprawy, jeżeli są dalsi zstępni.

Pełnoletnie dzieci składają własne oświadczenia samodzielnie. Przy małoletnich trzeba ustalić, czy można skorzystać z uproszczonej procedury obowiązującej po zmianach przepisów. Jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia dlatego, że rodzic wcześniej odrzucił spadek, a odrzucenie w imieniu dziecka jest dokonywane wspólnie przez rodziców albo przez jednego rodzica za zgodą drugiego rodzica, któremu przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska, co do zasady nie jest potrzebne zezwolenie sądu. Warunkiem jest również to, aby spadek odrzucali inni zstępni rodziców tego dziecka.

Jeżeli nie ma zgody rodziców, dziecko dziedziczy z innego tytułu, występuje konflikt interesów albo stan faktyczny jest bardziej złożony, potrzebne może być zezwolenie sądu opiekuńczego albo – w toku sprawy o stwierdzenie nabycia spadku – sądu spadku. W takiej sytuacji nie należy zwlekać, bo mimo zawieszenia biegu terminu na czas postępowania sądowego trzeba prawidłowo i terminowo zainicjować właściwe działania.

Jeżeli w rodzinie chodzi nie tylko o samo odrzucenie spadku, lecz także o późniejszy dział spadku, zniesienie współwłasności albo uporządkowanie udziałów w ziemi, pomocny może być temat: dziedziczenie i podział gospodarstwa.

Czy można od razu oddać spadkowe grunty gminie albo Skarbowi Państwa?

Nie ma trybu, który pozwalałby spadkobiercy jednostronnie „ominąć” spadek i wskazać gminę albo Skarb Państwa jako nabywcę konkretnych działek, zanim zostanie ustalone, kto dziedziczy. Gmina albo Skarb Państwa mogą wejść do dziedziczenia jako ostatni spadkobiercy ustawowi, ale dopiero wtedy, gdy brak jest małżonka, krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy powołanych do dziedziczenia z ustawy albo gdy wcześniejsi spadkobiercy skutecznie odrzucą spadek.

Jeżeli ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy było w Polsce, spadek w takiej sytuacji przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Skarb Państwa dziedziczy wtedy, gdy ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Polsce nie da się ustalić albo znajdowało się ono za granicą. Nie jest to jednak szybkie „przekazanie działek”, tylko skutek wynikający z ustawowej kolejności dziedziczenia.

Przekazanie nieruchomości po nabyciu spadku

Jeżeli spadkobiercy nabyli już spadek albo nie mogą go odrzucić, można rozważyć umowę przekazania nieruchomości. Zgodnie z art. 902¹ Kodeksu cywilnego właściciel może nieodpłatnie przenieść własność nieruchomości na gminę albo na Skarb Państwa. W pierwszej kolejności zaprasza się do zawarcia umowy gminę miejsca położenia całej albo części nieruchomości. Skarb Państwa może zawrzeć taką umowę, gdy gmina nie skorzysta z zaproszenia w terminie 3 miesięcy.

W praktyce trzeba najpierw wykazać tytuł własności, czyli zwykle przeprowadzić poświadczenie dziedziczenia u notariusza albo postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, a następnie – jeżeli jest kilku współwłaścicieli – uzyskać zgodne stanowisko wszystkich osób, których prawa mają być przeniesione. Sama chęć pozbycia się ziemi nie zobowiązuje gminy ani Skarbu Państwa do przyjęcia nieruchomości.

Sprzedaż, dzierżawa, użyczenie albo dział spadku

Jeżeli gmina ani Skarb Państwa nie są zainteresowane przejęciem nieruchomości, najczęściej pozostają rozwiązania praktyczne. Można poszukać nabywcy wśród sąsiadów, rolników prowadzących gospodarstwa w okolicy albo osób zainteresowanych powiększeniem gospodarstwa. Przy sprzedaży nieruchomości rolnych należy jednak sprawdzić ograniczenia wynikające z ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, w tym ewentualne uprawnienia KOWR i wymogi dotyczące nabywcy.

Alternatywą może być dzierżawa albo użyczenie gruntu osobie, która faktycznie będzie go uprawiać. Dzierżawa pozwala uregulować korzystanie z ziemi, obowiązki stron, zapłatę czynszu, podatki oraz odpowiedzialność za dopłaty i utrzymanie gruntu. Użyczenie jest rozwiązaniem prostszym, ale zwykle mniej korzystnym dla właściciela, bo jest nieodpłatne i wymaga precyzyjnego ustalenia, kto ponosi koszty oraz ryzyka.

Jeżeli spadkobierców jest kilku, warto rozważyć dział spadku. W jego ramach można przyznać grunty jednej osobie, ustalić spłaty albo połączyć dział spadku ze zniesieniem współwłasności. To często praktyczniejsze niż wieloletnie pozostawanie współwłaścicielami mało atrakcyjnych działek, zwłaszcza gdy część rodziny mieszka daleko i nie zamierza prowadzić gospodarstwa.

Po ustaleniu kręgu spadkobierców kolejnym etapem może być dział spadku gospodarstwa rolnego, obejmujący m.in. sprzedaż, spłaty lub przyznanie gospodarstwa jednej osobie.

FAQ

Czy można odrzucić tylko grunty rolne, a resztę spadku przyjąć?

Nie. Odrzucenie spadku obejmuje cały spadek po danej osobie. Nie można wybrać tylko kłopotliwych działek rolnych i zrezygnować wyłącznie z nich.

Czy termin 6 miesięcy zawsze liczy się od śmierci rodzica?

Najczęściej tak, gdy spadkobierca od razu wie, że dziedziczy po rodzicu. Jeżeli jednak dana osoba dochodzi do dziedziczenia później, np. po odrzuceniu spadku przez wcześniejszego spadkobiercę, termin trzeba liczyć od dnia, w którym dowiedziała się o swoim powołaniu.

Czy gmina musi przyjąć niechciane działki rolne?

Nie. Gmina może stać się spadkobiercą ustawowym na końcu kolejności dziedziczenia albo może zawrzeć umowę przekazania nieruchomości, ale sama prośba właściciela nie zmusza gminy do przejęcia gruntu.

Co zrobić, gdy termin na odrzucenie spadku już minął?

Trzeba ustalić, czy spadek został przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, uporządkować dokumenty spadkowe i rozważyć dalsze działania: dział spadku, sprzedaż, dzierżawę, użyczenie albo przekazanie nieruchomości. Uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie jest możliwe tylko wyjątkowo, np. przy istotnym błędzie lub groźbie, i wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Czy odrzucenie spadku przez rodzica automatycznie chroni jego dzieci?

Nie. Po odrzuceniu spadku przez rodzica do dziedziczenia mogą dojść jego dzieci. Pełnoletnie dzieci składają własne oświadczenia, a w imieniu małoletnich działają rodzice z uwzględnieniem szczególnych zasad i ewentualnej potrzeby uzyskania zgody sądu.

Źródła

• Kodeks cywilny – w szczególności art. 1012, art. 1015, art. 902¹ i art. 935.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy – w szczególności art. 101 dotyczący zarządu majątkiem dziecka i odrzucenia spadku w imieniu małoletniego.
• Kodeks postępowania cywilnego – przepisy o składaniu oświadczeń spadkowych i zezwoleniu sądu.
• Ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego – ograniczenia i zasady obrotu nieruchomościami rolnymi.