Dzierżawa gospodarstwa rolnego a renta z KRUS

Czy KRUS może żądać informacji o dochodzie z dzierżawy?

Tak, KRUS może żądać wyjaśnień, jeżeli z przedłożonej umowy wynika, że dokument nazwany dzierżawą nie zawiera czynszu. W opisanej sprawie problemem nie jest wyłącznie to, czy brat uzyskuje wysoki dochód z gospodarstwa, lecz przede wszystkim to, czy zawarta umowa rzeczywiście jest umową dzierżawy w rozumieniu art. 693 Kodeksu cywilnego i czy spełnia warunki z art. 28 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Zgodnie z art. 693 § 1 K.c. przez umowę dzierżawy wydzierżawiający oddaje rzecz do używania i pobierania pożytków, a dzierżawca zobowiązuje się płacić umówiony czynsz. Czynsz może być określony w pieniądzach, w świadczeniach innego rodzaju albo jako ułamkowa część pożytków. Jeżeli w umowie zapisano, że dzierżawca nie płaci czynszu, lecz wyłącznie podatki i koszty utrzymania gruntów albo budynków, KRUS ma podstawy, aby sprawdzić, czy nie jest to umowa z art. 708 K.c., a nie dzierżawa wymagana do celów rentowych.

Warunek zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej

Aktualnie art. 28 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników dotyczy zawieszenia wypłaty renty rolniczej, a nie zwykłej emerytury rolniczej. Jeżeli rencista prowadzi działalność rolniczą, zawieszeniu podlega odpowiednia część świadczenia, przede wszystkim część uzupełniająca renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. W praktyce chodzi więc o zawieszenie renty rolniczej w całości albo w części w zakresie wskazanym w ustawie.

Uznaje się, że rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli ani on, ani jego małżonek nie jest właścicielem, współwłaścicielem lub posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o podatku rolnym i nie prowadzi działu specjalnego. Przy tej ocenie nie uwzględnia się m.in. gruntów wydzierżawionych na podstawie umowy spełniającej szczególne warunki ustawowe.

Jakie warunki musi spełniać dzierżawa gospodarstwa dla KRUS?

Dzierżawa, która ma zabezpieczać wypłatę pełnej części uzupełniającej renty rolniczej, powinna spełniać jednocześnie warunki cywilnoprawne i warunki wynikające z ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W przypadku renty stałej umowa powinna być zawarta co najmniej na 10 lat. W przypadku renty okresowej umowa powinna obejmować co najmniej okres wskazany w decyzji Prezesa KRUS o przyznaniu renty.

Umowa powinna być pisemna, a jej zawarcie powinien potwierdzić właściwy wójt, burmistrz albo prezydent miasta. Dzierżawcą nie może być małżonek rencisty, osoba pozostająca z rencistą we wspólnym gospodarstwie domowym ani małżonek takiej osoby. Oprócz tego trzeba zadbać o właściwe dokumenty urzędowe i formalności, w tym w razie potrzeby o zgłoszenie dzierżawy do ewidencji gruntów, jeżeli jest to wymagane w konkretnej procedurze lub praktyce danego urzędu.

Sama umowa nie wystarczy, jeżeli rencista nadal faktycznie prowadzi gospodarstwo. KRUS może badać, kto podejmuje decyzje produkcyjne, kto pracuje na gruntach, kto pobiera pożytki, kto sprzedaje produkty rolne i kto ponosi rzeczywiste ryzyko prowadzenia gospodarstwa.

Dzierżawa a umowa bezczynszowego używania gruntu rolnego

Art. 708 K.c. przewiduje sytuację, w której osoba biorąca nieruchomość rolną do używania i pobierania pożytków nie płaci czynszu, lecz ponosi tylko podatki i inne ciężary związane z własnością albo posiadaniem gruntu. Do takiego stosunku stosuje się odpowiednio przepisy o dzierżawie, ale nie oznacza to, że każda umowa z art. 708 K.c. będzie bezpiecznie traktowana przez KRUS jako dzierżawa spełniająca warunki z art. 28 ustawy.

Właśnie dlatego zapis, że korzystający nie płaci czynszu, może być dla KRUS sygnałem ostrzegawczym. Skoro art. 693 K.c. wskazuje czynsz jako element dzierżawy, organ może domagać się informacji, jaki czynsz ustalono, czy jest on realny i czy rzeczywiście jest płacony. Brak czynszu może prowadzić do wniosku, że nie zawarto umowy dzierżawy, lecz umowę bezczynszowego oddania nieruchomości rolnej do używania i pobierania pożytków.

Czy czynsz może być niski albo symboliczny?

Kodeks cywilny nie wskazuje minimalnej wysokości czynszu dzierżawnego. Czynsz może być pieniężny, rzeczowy, określony w świadczeniach innego rodzaju albo jako ułamkowa część pożytków. Nie ma więc przeszkód, aby strony ustaliły niewysoki czynsz, jeżeli odpowiada on ich rzeczywistym ustaleniom i jest wykonywany.

Trzeba jednak unikać fikcji. Jeżeli czynsz zostanie wpisany tylko po to, aby obejść wymogi KRUS, ale faktycznie nie będzie należny ani płacony, organ może zakwestionować skuteczność umowy. Najbezpieczniej określić czynsz jasno, wskazać termin i sposób zapłaty oraz zachowywać dowody płatności.

Co zrobić po wezwaniu z KRUS?

Po otrzymaniu wezwania nie należy go ignorować. Trzeba sprawdzić, czego dokładnie żąda KRUS: informacji o czynszu, kopii umowy, potwierdzenia przez wójta, dowodów przekazania gospodarstwa czy wyjaśnień dotyczących faktycznego prowadzenia działalności rolniczej. Odpowiedź powinna odnosić się do każdego punktu wezwania.

Jeżeli umowa nie zawiera czynszu, warto rozważyć aneks albo zawarcie nowej umowy dzierżawy, która będzie zawierała wszystkie konieczne elementy: strony, przedmiot dzierżawy, okres, czynsz, sposób zapłaty, obowiązki stron, datę wydania gospodarstwa i zasady pobierania pożytków. Trzeba jednak pamiętać, że aneks działa co do zasady na przyszłość i nie zawsze usunie skutki wcześniejszych braków.

Jeżeli KRUS wyda decyzję niekorzystną, np. o zawieszeniu części uzupełniającej renty, od decyzji przysługuje odwołanie do sądu okręgowego, sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, w terminie miesiąca od doręczenia decyzji. W odwołaniu trzeba wykazać nie tylko treść umowy, ale także rzeczywiste zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej.

Podatki, koszty i ewidencja a warunki KRUS

Przerzucenie na korzystającego obowiązku zapłaty podatku rolnego, ubezpieczenia budynków czy bieżących kosztów utrzymania gruntu nie zastępuje automatycznie czynszu dzierżawnego. Takie obowiązki mogą istnieć obok czynszu, ale jeżeli są jedynym świadczeniem korzystającego, umowa jest znacznie bardziej ryzykowna z punktu widzenia KRUS.

W praktyce warto zadbać, aby dokumenty były spójne: umowa, potwierdzenie przez wójta, dokumenty dotyczące wydania gruntu, dowody zapłaty czynszu oraz ewentualne zgłoszenia urzędowe powinny potwierdzać ten sam stan faktyczny. Przy sprawach rentowych znaczenie ma również to, czy rencista albo jego małżonek nie prowadzą działu specjalnego produkcji rolnej albo nie posiadają innych gruntów traktowanych jako gospodarstwo rolne.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sprawie KRUS może żądać wyjaśnień dotyczących czynszu, ponieważ klasyczna umowa dzierżawy wymaga ustalenia czynszu. Umowa, w której korzystający z gospodarstwa płaci wyłącznie podatki i koszty utrzymania, jest zbliżona do konstrukcji z art. 708 K.c. i może zostać zakwestionowana jako niewystarczająca do wykazania zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej.

Najbezpieczniejsze rozwiązanie to pisemna umowa dzierżawy spełniająca warunki ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników: właściwy okres, potwierdzenie przez wójta, odpowiedni dzierżawca, realne przekazanie gospodarstwa i jasno określony czynsz. Każdą sprawę trzeba jednak oceniać indywidualnie, bo KRUS bada nie tylko dokument, ale także faktyczne prowadzenie albo nieprowadzenie gospodarstwa.

Źródła

1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1770, w szczególności art. 28 - Dziennik Ustaw
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 693 i art. 708 - ISAP
3. Informacja KRUS: Zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej jako warunek wypłaty części uzupełniającej rolniczych świadczeń rentowych - gov.pl/KRUS
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2001 r., sygn. akt IV CKN 357/00
5. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 maja 1983 r., sygn. akt II SA 282/83

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.