Wspólnota gruntowa a przekazanie gospodarstwa dzieciom

Czy po przekazaniu gospodarstwa dzieciom można nadal należeć do wspólnoty gruntowej?

Jeżeli rolnik przekazał dzieciom całe gospodarstwo rolne, z którym był związany udział we wspólnocie gruntowej, zasadą jest przejście tego udziału na nabywcę gospodarstwa. Wynika to z art. 28 ust. 1 ustawy o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych. W takim przypadku były właściciel zwykle traci podstawę do udziału w zebraniu wspólnoty i do wykonywania praw członka spółki wspólnoty.

Inaczej może być wtedy, gdy przekazano tylko część gruntów. Jeżeli zbywca zachował część gospodarstwa, udział we wspólnocie co do zasady pozostaje przy nim, chyba że w umowie odstąpił swoje uprawnienia nabywcy. Ustawa wprowadza jednak ważny wyjątek: gdy zbywca zostawia sobie obszar użytków rolnych nie większy niż 0,1 ha, udział przechodzi na nabywcę.

Dlatego sama informacja „przekazałem gospodarstwo dzieciom” nie zawsze wystarcza do jednoznacznej oceny. Trzeba ustalić, czy przekazano wszystkie grunty, czy tylko część, jaką powierzchnię użytków rolnych zbywca zachował oraz co dokładnie zapisano w akcie notarialnym.

Kto jest uprawniony do udziału we wspólnocie gruntowej?

Ustawa łączy udział we wspólnocie gruntowej przede wszystkim z posiadaniem gospodarstwa rolnego i faktycznym korzystaniem ze wspólnoty w okresach wskazanych w przepisach. Zgodnie z art. 6 ust. 1 uprawnionymi są osoby fizyczne lub prawne posiadające gospodarstwa rolne, jeżeli w ciągu ostatniego roku przed wejściem w życie ustawy faktycznie korzystały ze wspólnoty.

Dla wspólnot obejmujących lasy, grunty leśne albo nieużytki przeznaczone do zalesienia obowiązuje szczególna regulacja. Uprawnionymi mogą być osoby mające miejsce zamieszkania lub siedzibę w miejscowości, w której znajdują się grunty wspólnoty, albo osoby mieszkające w innej miejscowości, ale prowadzące gospodarstwo rolne, o ile nie zachodzą ustawowe przesłanki utraty uprawnień.

Jeżeli nie da się ustalić osób uprawnionych według art. 6 ust. 1 lub 2, zastosowanie może mieć art. 6a. Przepis ten odwołuje się m.in. do nieprzerwanego faktycznego korzystania ze wspólnoty w okresie od 1 stycznia 2006 r. do 31 grudnia 2015 r. oraz do posiadania gospodarstwa rolnego. Niekorzystanie ze wspólnoty w określonych okresach nie powoduje utraty uprawnień, jeżeli wynikało z klęski żywiołowej, wypadków losowych lub innych szczególnych względów.

Co wynika z art. 28 ustawy?

Art. 28 ustawy o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych reguluje sytuację zbycia gospodarstwa, z którym związany był udział we wspólnocie. Ma on kluczowe znaczenie przy sprzedaży, darowiźnie albo innym przeniesieniu gruntów na dzieci lub inne osoby.

• Zbycie wszystkich gruntów gospodarstwa – udział we wspólnocie przechodzi na nabywcę gospodarstwa.
• Zbycie części gruntów – udział zachowuje dotychczasowy właściciel, chyba że na podstawie umowy odstąpi swoje uprawnienia nabywcy.
• Pozostawienie najwyżej 0,1 ha użytków rolnych – mimo formalnego zachowania niewielkiego obszaru udział przechodzi na nabywcę.
• Zbycie samego udziału – udział może być zbyty tylko w całości i wymaga aktu notarialnego.

W praktyce najwięcej sporów powstaje wtedy, gdy gospodarstwo przekazano kilku dzieciom, gdy w akcie notarialnym nie opisano jasno uprawnień do wspólnoty albo gdy ewidencja gruntów nie została zaktualizowana po przekazaniu ziemi.

Znaczenie ewidencji gruntów i wykazu uprawnionych

Osoby uprawnione do udziału we wspólnocie powinny tworzyć spółkę do sprawowania zarządu nad wspólnotą i właściwego zagospodarowania jej gruntów. Członkami spółki są osoby uprawnione do udziału we wspólnocie, a przy podejmowaniu uchwał każdy członek ma jeden głos bez względu na wielkość udziału.

Nazwa spółki, skład zarządu, obszar wspólnoty oraz wykaz uprawnionych podlegają wpisowi do ewidencji gruntów. Późniejsze zmiany w obszarze wspólnoty, wykazie osób uprawnionych, statucie i składzie zarządu powinien zgłaszać do ewidencji zarząd spółki.

W orzecznictwie podkreślono, że przy ustalaniu osób uprawnionych do udziału w zebraniu wspólnoty zasadnicze znaczenie mają dane zawarte w ewidencji gruntów. W wyroku z 8 grudnia 2011 r., IV CSK 188/11, Sąd Najwyższy wskazał, że podstawę ustalenia osób podlegających zawiadomieniu o zebraniu powinny stanowić dane z ewidencji gruntów aktualne na czas potrzebny do prawidłowego zawiadomienia.

Procedura ustalenia uprawnionych i aktualne terminy

Wniosek z art. 8a ustawy, składany przez osoby uprawnione według art. 6 ust. 1 lub 2 albo przez ich następców prawnych, mógł być złożony nie później niż do 31 grudnia 2016 r. Ten termin już upłynął, dlatego w nowych sprawach szczególne znaczenie mają dalsze przepisy ustawy dotyczące sytuacji, w której nie udało się ustalić uprawnionych na podstawie art. 6.

Jeżeli starosta wydał decyzję o nieustaleniu wykazu uprawnionych na podstawie art. 6, możliwe jest uruchomienie procedury z art. 8c dla osób spełniających warunki z art. 6a. Starosta podaje wtedy do publicznej wiadomości informację o terminie składania wniosków, a termin ten nie może być krótszy niż 12 miesięcy od dnia wywieszenia informacji w starostwie powiatowym.

Od 29 maja 2025 r. obowiązuje też zmieniony art. 8o. Wprowadza on istotne ograniczenia dotyczące wzruszania ostatecznych decyzji wydanych na podstawie ustawy. Jeżeli od ostateczności decyzji dotyczącej ustalenia wspólnoty, wykazu uprawnionych oraz wielkości udziałów upłynęło 5 lat, co do zasady nie stosuje się wskazanych trybów nadzwyczajnych Kodeksu postępowania administracyjnego, a nieważności takiej decyzji nie stwierdza się.

Co zrobić po przekazaniu gospodarstwa?

Osoba, która przekazała gospodarstwo dzieciom i chce ustalić, czy nadal przysługuje jej udział we wspólnocie gruntowej, powinna w pierwszej kolejności zebrać dokumenty. Najważniejsze są: akt notarialny przekazania gruntów, aktualny wypis z ewidencji gruntów i budynków, dokumenty spółki wspólnoty oraz ewentualne decyzje starosty ustalające wykaz uprawnionych.

Następnie trzeba porównać dokumenty z art. 28 ustawy. Jeżeli zbyto całe gospodarstwo, udział zasadniczo powinien przejść na nabywcę. Jeżeli zbyto tylko część gruntów, należy ustalić, czy zbywca zachował więcej niż 0,1 ha użytków rolnych i czy w umowie nie odstąpił uprawnień nabywcy.

Jeżeli problem dotyczy udziału w zebraniu albo ważności uchwały, trzeba działać szybko. Aktualny art. 19a przewiduje możliwość wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały spółki m.in. wtedy, gdy uchwała została podjęta z naruszeniem prawa lub statutu, ale termin wynosi 30 dni od otrzymania informacji o uchwale i nie może przekroczyć 6 miesięcy od dnia jej podjęcia.

FAQ

Podsumowanie

Przekazanie gospodarstwa dzieciom bardzo często oznacza utratę prawa do udziału we wspólnocie gruntowej przez dotychczasowego właściciela, ale nie dzieje się tak w każdej sytuacji. Decydujące znaczenie ma to, czy przekazano całe gospodarstwo, czy tylko jego część, jaką powierzchnię użytków rolnych zbywca zachował i czy w umowie przeniesiono także uprawnienia do wspólnoty.

Jeżeli zbywca pozostawił sobie więcej niż 0,1 ha użytków rolnych i nie odstąpił uprawnień nabywcy, może zachować udział. Jeżeli natomiast przekazał całe gospodarstwo albo zostawił sobie najwyżej 0,1 ha użytków rolnych, udział przechodzi na nabywcę. W każdym przypadku należy zweryfikować wpisy w ewidencji gruntów oraz wykaz osób uprawnionych prowadzony dla danej wspólnoty.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 29 czerwca 1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych, tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 1454 – aktualny tekst ustawy.
2. Ustawa z dnia 4 kwietnia 2025 r. o zmianie ustawy o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych, Dz.U. 2025 poz. 630 – zmiana art. 8o obowiązująca od 29 maja 2025 r.
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2011 r., IV CSK 188/11 – orzeczenie SN.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.