- W sprawach transgranicznych obowiązuje zasada jednego właściwego ustawodawstwa; A1 potwierdza wynik jego ustalenia, a nie pozwala wybrać dogodnego systemu.
- Samo opłacanie składek KRUS nie przesądza, że rolnik prawidłowo podlegał polskiemu systemowi w okresie pracy lub ubezpieczenia za granicą.
- Art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników dotyczy kontynuowania KRUS przy równoczesnym prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej i wymaga łącznego spełnienia ustawowych warunków.
- Dokument podatkowy składa się co do zasady do 31 maja; za 2025 r. termin upłynął 1 czerwca 2026 r., ponieważ 31 maja 2026 r. przypadał w niedzielę. Kwota graniczna za 2025 r. wynosiła 4576 zł, a za 2026 r. wynosi 4713 zł.
- Wezwania ZUS nie należy ignorować: trzeba ustalić okres i podstawę wezwania, zebrać dokumenty z Polski i zagranicy oraz odpowiedzieć zgodnie z rzeczywistym przebiegiem ubezpieczenia.
Czym jest zaświadczenie A1 i dlaczego ZUS może go żądać?
Zaświadczenie A1 jest dokumentem stosowanym w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Potwierdza ono, ustawodawstwu którego państwa podlega dana osoba w określonym okresie wykonywania pracy lub działalności powiązanej z więcej niż jednym państwem UE, EOG albo ze Szwajcarią.
Podstawową zasadą koordynacji jest podleganie ustawodawstwu tylko jednego państwa. Dlatego przy równoległej aktywności w Polsce i za granicą trzeba najpierw ustalić właściwe ustawodawstwo na podstawie rzeczywistego charakteru pracy lub działalności, miejsca zamieszkania i okresów aktywności. A1 dokumentuje to ustalenie; nie jest oświadczeniem ubezpieczonego o wyborze KRUS, ZUS albo systemu zagranicznego.
Jeżeli rolnik mieszka w Polsce, prowadzi gospodarstwo i jednocześnie wykonuje pracę najemną za granicą, sama kontynuacja opłacania składek KRUS nie rozstrzyga sprawy. W zależności od okoliczności zastosowanie mogą mieć reguły dotyczące pracy w jednym państwie, pracy w kilku państwach albo łączenia pracy najemnej z działalnością na własny rachunek.
Wezwanie ZUS do złożenia dokumentacji zgłoszeniowej, rozliczeniowej lub wyjaśnień dotyczących A1 zwykle oznacza, że Zakład bada, jakie ustawodawstwo było właściwe w oznaczonym okresie i czy osoba powinna była podlegać polskiemu systemowi powszechnemu, KRUS czy systemowi innego państwa.
Pan Marek prowadzi gospodarstwo w Polsce, ale przez kilka lat pracował sezonowo w Niemczech na podstawie niemieckich umów. Nadal opłacał składki KRUS. Po wezwaniu ZUS powinien zebrać dokumenty z niemieckiej instytucji ubezpieczeniowej i decyzje KRUS oraz ustalić właściwe ustawodawstwo dla poszczególnych okresów. Sam fakt opłacania KRUS nie przesądza wyniku tej analizy.
Kiedy A1 wydaje ZUS, a kiedy KRUS?
ZUS wydaje A1 m.in. pracownikom delegowanym, osobom czasowo przenoszącym działalność na własny rachunek do innego państwa, osobom wykonującym pracę lub działalność w kilku państwach oraz innym osobom, dla których zgodnie z regułami koordynacji właściwe jest polskie ustawodawstwo i system powszechny. Wnioski o A1 do ZUS składa się elektronicznie przez PUE/eZUS.
KRUS może być właściwy w sprawach rolników i domowników, jeżeli z reguł koordynacji wynika zastosowanie polskiego ustawodawstwa i rolniczego systemu ubezpieczenia. Kasa udostępnia własne formularze związane z ustalaniem właściwego ustawodawstwa i wystawianiem A1.
Najpierw trzeba więc ustalić tytuł do ubezpieczenia i faktyczny model aktywności. Inaczej ocenia się pracę najemną w innym państwie, inaczej działalność na własny rachunek wykonywaną w kilku państwach, a jeszcze inaczej równoległe wykonywanie pracy najemnej i działalności na własny rachunek. A1 może zostać wydany tylko wtedy, gdy z właściwych reguł wynika ustawodawstwo państwa, którego instytucja ma ten dokument poświadczyć.
Więcej o praktycznych obowiązkach przy wyjazdach zarobkowych znajdziesz w artykule: obowiązki rolnika przy pracy za granicą.
Rolnik, działalność gospodarcza i pozostanie w KRUS
Prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej może prowadzić do objęcia ubezpieczeniami w ZUS, ale art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przewiduje możliwość dalszego podlegania KRUS. Jest to odrębny mechanizm od unijnej koordynacji i A1.
Rolnik albo domownik może kontynuować KRUS przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej, jeżeli łącznie spełnia warunki ustawowe. W szczególności przed rozpoczęciem działalności musi podlegać ubezpieczeniu rolniczemu w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata, złożyć w Kasie oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia w terminie 14 dni, nadal prowadzić działalność rolniczą lub stale pracować w odpowiednim gospodarstwie albo dziale specjalnym, nie być pracownikiem ani nie pozostawać w stosunku służbowym, nie mieć ustalonego prawa do wskazanych w ustawie świadczeń oraz nie przekroczyć rocznej kwoty granicznej należnego podatku.
Zobacz też: Praca i działalność gospodarcza a KRUS, Wyjście z KRUS a praca na etat i zlecenie, Emerytura z ZUS i KRUS a działalność gospodarcza.
Termin 14 dni, dokument podatkowy do 31 maja i wyjątek w 2026 r.
Przy korzystaniu z art. 5a trzeba pilnować dwóch różnych obowiązków. Pierwszy powstaje przy rozpoczęciu pozarolniczej działalności gospodarczej lub współpracy przy jej prowadzeniu: oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia należy złożyć w KRUS w terminie 14 dni. Niezachowanie tego terminu jest co do zasady równoznaczne z ustaniem ubezpieczenia od dnia rozpoczęcia działalności albo współpracy.
Drugi obowiązek powtarza się co roku. Rolnik lub domownik prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą i nadal podlegający KRUS składa w Kasie zaświadczenie właściwego urzędu skarbowego albo własne oświadczenie, że należny podatek dochodowy od przychodów z tej działalności za poprzedni rok nie przekroczył rocznej kwoty granicznej. Ustawowy termin przypada do 31 maja każdego roku podatkowego.
Za 2025 r. termin nie upłynął jednak 31 maja 2026 r., lecz 1 czerwca 2026 r. KRUS oficjalnie wskazał tę datę, ponieważ 31 maja 2026 r. przypadał w niedzielę. Roczna kwota graniczna za 2025 r. wynosiła 4576 zł. Z kolei roczna kwota graniczna należnego podatku za 2026 r. wynosi 4713 zł.
Niezłożenie dokumentu w terminie albo przekroczenie kwoty granicznej może prowadzić do ustania ubezpieczenia rolniczego. Ustawa pozwala na przywrócenie terminu do złożenia oświadczenia związanego z rozpoczęciem działalności oraz corocznego dokumentu podatkowego, jeżeli zainteresowany udowodni, że uchybienie nastąpiło wskutek zdarzeń losowych.
Pani Ewa od wielu lat podlega KRUS w pełnym zakresie z mocy ustawy. Po otwarciu działalności usługowej złożyła w ciągu 14 dni oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia i nadal prowadzi gospodarstwo. Za 2025 r. jej należny podatek nie przekroczył 4576 zł. Dokument podatkowy mogła złożyć najpóźniej 1 czerwca 2026 r., a nie 31 maja, ponieważ ustawowy ostatni dzień przypadł w niedzielę.
ZUS kwestionuje KRUS albo żąda A1?
Przy kilku okresach pracy, działalności i ubezpieczenia trzeba odtworzyć chronologię oraz sprawdzić, które przepisy miały zastosowanie w każdym z nich. Prawnik może pomóc ocenić wezwanie i przygotować odpowiedź opartą na dokumentach.
Prześlij wezwanie do analizy ›Ustanie ubezpieczenia w KRUS i możliwe rozliczenia z ZUS
Jeżeli rolnik nie spełnia warunków z art. 5a, nie złoży wymaganego oświadczenia, nie złoży w terminie dokumentu podatkowego, przekroczy roczną kwotę graniczną albo w danym okresie zastosowanie ma ustawodawstwo innego państwa, trzeba ustalić skutki dla ubezpieczenia rolniczego. W zależności od przyczyny może to oznaczać ustanie KRUS oraz konieczność wyjaśnienia obowiązków składkowych w ZUS lub w instytucji zagranicznej.
Przy pracy za granicą skutki zależą od konkretnego stanu faktycznego: rodzaju aktywności, państwa wykonywania pracy, miejsca zamieszkania, długości i powtarzalności okresów pracy, dokumentów zagranicznej instytucji ubezpieczeniowej oraz wcześniejszych ustaleń KRUS lub ZUS. Brak A1 nie oznacza automatycznie, że właściwy był ZUS albo że powstała kara; najpierw trzeba ustalić właściwe ustawodawstwo dla badanego okresu.
Co zrobić po otrzymaniu pisma z ZUS?
Po otrzymaniu pisma z ZUS trzeba najpierw ustalić, jakiego okresu dotyczy wezwanie, czego dokładnie żąda organ i czy sprawa dotyczy działalności gospodarczej w Polsce, pracy za granicą, czy obu wątków jednocześnie. Nie warto składać przypadkowych formularzy tylko po to, aby odpowiedzieć szybko, ponieważ błędne zgłoszenie może utrudnić dalsze wyjaśnienia.
W podobnej sprawie warto przygotować przede wszystkim:
- decyzje KRUS o objęciu ubezpieczeniem i o kontynuowaniu ubezpieczenia po rozpoczęciu działalności gospodarczej;
- potwierdzenia opłacania składek KRUS oraz informacje o składkach należnych przy prowadzeniu działalności pozarolniczej;
- wpisy CEIDG, datę rozpoczęcia działalności oraz dokument potwierdzający zgłoszenie jej do KRUS;
- zaświadczenia albo oświadczenia składane corocznie do KRUS w sprawie należnego podatku;
- umowy, zaświadczenia o zatrudnieniu i potwierdzenia ubezpieczenia z państwa, w którym wykonywana była praca;
- wydane wcześniej A1, decyzje lub inne dokumenty dotyczące właściwego ustawodawstwa;
- korespondencję z ZUS, KRUS i zagraniczną instytucją ubezpieczeniową.
W odpowiedzi do ZUS można przedłożyć dokumenty z KRUS, wskazać podstawę dotychczasowego ubezpieczenia i odtworzyć chronologię aktywności. Jeżeli pismo jest niejasne, zasadne może być poproszenie o doprecyzowanie okresu oraz podstawy żądania. Jeżeli organ kwestionuje okres od rozpoczęcia działalności, trzeba szczególnie dokładnie sprawdzić termin 14 dni i coroczne obowiązki podatkowe. Gdy ZUS pyta również o stan rozliczeń składkowych, pomocne może być zaświadczenie o niezaleganiu w KRUS albo informacja o saldzie konta.
Jak ocenić sytuację rolnika, który wcześniej pracował w Niemczech?
W takim stanie faktycznym trzeba rozdzielić co najmniej dwa okresy. Pierwszy obejmuje pracę w Niemczech przy jednoczesnym prowadzeniu gospodarstwa w Polsce i opłacaniu składek KRUS. Jeżeli była to praca najemna w Niemczech, należy ustalić, jakie reguły koordynacji miały zastosowanie i czy właściwe było ustawodawstwo niemieckie, polskie czy szczególna reguła dotycząca aktywności w kilku państwach. Nie można rozstrzygnąć tego wyłącznie na podstawie faktu opłacania KRUS.
Drugi okres może dotyczyć prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w Polsce. Jeżeli działalność została prawidłowo zgłoszona do KRUS, rolnik miał wymagane co najmniej 3 lata nieprzerwanego ubezpieczenia w pełnym zakresie z mocy ustawy, nadal prowadził działalność rolniczą i terminowo wykonywał coroczne obowiązki podatkowe, są to elementy konieczne do oceny możliwości kontynuowania KRUS na podstawie art. 5a. Trzeba jednak sprawdzić także pozostałe warunki tego przepisu i kwoty graniczne obowiązujące w poszczególnych latach.
Odpowiadając ZUS, należy jasno wskazać, czy żądanie A1 dotyczy okresu pracy za granicą, równoczesnej aktywności w kilku państwach czy innego okresu. Dopiero po ustaleniu tego zakresu można ocenić, czy właściwym działaniem jest wniosek o A1, uzupełnienie dokumentów, korekta zgłoszeń czy oczekiwanie na formalne rozstrzygnięcie organu.
FAQ
Jaki był termin złożenia dokumentu podatkowego do KRUS w 2026 r.?
Za 2025 r. dokument należało złożyć najpóźniej 1 czerwca 2026 r. Ustawa wskazuje co do zasady 31 maja, ale w 2026 r. dzień ten przypadał w niedzielę, dlatego KRUS oficjalnie podał 1 czerwca 2026 r. jako termin końcowy.
Czy A1 można uzyskać „na życzenie” dla wybranego systemu?
Nie. A1 potwierdza ustawodawstwo wynikające z reguł koordynacji i ustalone na podstawie rzeczywistej aktywności ubezpieczonego. Sam zainteresowany nie może wybrać, że chce podlegać KRUS, ZUS albo systemowi innego państwa tylko dlatego, że jest to dla niego korzystniejsze.
Czy A1 można uzyskać za okres wcześniejszy?
Możliwe jest ustalanie właściwego ustawodawstwa także dla okresów minionych. A1 zostanie jednak poświadczony tylko wtedy, gdy z przepisów i dokumentów wynika, że w danym okresie właściwe było ustawodawstwo państwa, którego instytucja ma dokument wydać.
Co zrobić po wezwaniu ZUS, gdy nadal prowadzę gospodarstwo?
Trzeba odpowiedzieć na wezwanie w terminie, ale wcześniej ustalić, jaki okres i jaki tytuł do ubezpieczenia bada ZUS. Warto zebrać decyzje KRUS, dokumenty działalności gospodarczej, coroczne dokumenty podatkowe oraz dokumenty zatrudnienia i ubezpieczenia z zagranicy. Prowadzenie gospodarstwa jest ważnym elementem stanu faktycznego, lecz samo w sobie nie rozstrzyga właściwego ustawodawstwa.
Co się dzieje po niezłożeniu dokumentu podatkowego do KRUS w terminie?
Niezłożenie zaświadczenia lub oświadczenia w ustawowym terminie jest co do zasady równoznaczne z ustaniem ubezpieczenia na zasadach określonych w art. 5a. Można jednak wnioskować o przywrócenie terminu, jeżeli zainteresowany udowodni, że uchybienie nastąpiło wskutek zdarzeń losowych.
Dwa wątki, których nie należy mieszać
W sprawach takich jak ta trzeba rozdzielić dwa mechanizmy. Pierwszy to koordynacja transgraniczna i A1: ustala się, ustawodawstwo którego państwa ma zastosowanie do konkretnego okresu pracy lub działalności. Drugi to art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników: określa warunki dalszego podlegania KRUS przy równoczesnym prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej.
Po wezwaniu ZUS najlepiej odtworzyć historię ubezpieczenia chronologicznie i dla każdego okresu osobno ustalić: rodzaj aktywności, państwo jej wykonywania, podstawę podlegania ubezpieczeniu, wydane decyzje i A1 oraz wykonanie obowiązków z art. 5a, jeżeli działalność gospodarcza była prowadzona w Polsce.
Twoja sytuacja wymaga indywidualnej oceny?
Opisz sprawę i najważniejsze okoliczności. Prawnik może ocenić problem na podstawie konkretnego stanu faktycznego i wskazać możliwe dalsze działania.
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, w szczególności art. 5a, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 1770 - ELI
2. KRUS, komunikat z 22 maja 2026 r. „1 czerwca 2026 r. upływa termin na złożenie zaświadczenia albo oświadczenia...” - gov.pl
3. KRUS, roczna kwota graniczna za rok 2026 - gov.pl
4. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego - EUR-Lex
5. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 dotyczące wykonywania rozporządzenia nr 883/2004 - EUR-Lex
6. KRUS, formularze związane z wystawianiem zaświadczeń o właściwym ustawodawstwie - gov.pl
7. ZUS, informacje dotyczące A1 i ustalania właściwego ustawodawstwa - ZUS
