Emerytura rolnicza z KRUS, brak stażu i zwrot składek

Kiedy przysługuje emerytura rolnicza z KRUS?

Emerytura rolnicza jest świadczeniem z ubezpieczenia emerytalno-rentowego rolników. Aktualnie podstawowe warunki są dwa i muszą być spełnione łącznie: osiągnięcie wieku emerytalnego oraz odpowiedni okres podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu w KRUS.

Wiek emerytalny wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Drugi warunek to co najmniej 100 kwartałów ubezpieczenia, czyli 25 lat. Jeżeli rolnik ma tylko 15 lat ubezpieczenia w KRUS i nie może wykazać dodatkowych okresów zaliczanych przez ustawę, KRUS odmówi prawa do emerytury rolniczej.

Od 15 czerwca 2022 r. prowadzenie działalności rolniczej nie powoduje już obniżenia albo zawieszenia części uzupełniającej emerytury rolniczej. Nie trzeba więc przekazywać, sprzedawać ani wydzierżawiać gospodarstwa tylko po to, aby otrzymywać emeryturę rolniczą w pełnej wysokości. Dla samego nabycia prawa do emerytury nadal kluczowe pozostają jednak wiek i wymagany staż.

Jeżeli spór dotyczy pracy w gospodarstwie rodziców albo innego rolnika, przydatne może być ustalenie, czy KRUS prawidłowo ocenił okres pracy jako domownik. Szerzej omawia to artykuł: KRUS nie zaliczył okresu pracy jako domownik rolnika.

Jakie okresy można zaliczyć do 25 lat w KRUS?

Do wymaganego stażu zalicza się przede wszystkim okresy podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu rolników od 1 stycznia 1991 r. U osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. można doliczyć także określone wcześniejsze okresy rolnicze: podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników indywidualnych i członków ich rodzin w latach 1983–1990 oraz prowadzenie gospodarstwa rolnego albo pracę w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16. roku życia przed 1 stycznia 1983 r.

Nie należy zakładać, że każdy okres pracy poza rolnictwem pomoże uzyskać emeryturę z KRUS. Dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. zwykłych okresów innego ubezpieczenia, np. pracy etatowej rozliczanej w ZUS, co do zasady nie uwzględnia się przy ustalaniu prawa do emerytury rolniczej. Mogą one mieć natomiast znaczenie przy ubieganiu się o emeryturę z ZUS.

Jeżeli rolnik nie ma 25-letniego stażu w KRUS, ale ma okresy ubezpieczenia w systemie powszechnym, powinien rozważyć wniosek o emeryturę w ZUS. W określonych przypadkach okresy opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników mogą zwiększyć emeryturę z ZUS, po uzyskaniu odpowiedniego zaświadczenia z KRUS.

Nie można po prostu wykupić brakujących lat po osiągnięciu wieku emerytalnego. W konkretnej sprawie warto jednak sprawdzić, czy możliwe jest udokumentowanie pominiętych okresów albo dalsze ubezpieczenie na wniosek. Pokrewny temat opisuje materiał: uzupełnienie stażu do emerytury.

Czy można odzyskać składki, jeśli nie ma prawa do emerytury rolniczej?

Co do zasady nie. Jeżeli rolnik rzeczywiście podlegał ubezpieczeniu w KRUS, a składki były należne, brak prawa do emerytury z powodu zbyt krótkiego stażu nie powoduje obowiązku oddania składek. Składki finansują system ubezpieczeń społecznych i nie są prywatnym rachunkiem oszczędnościowym, z którego można wypłacić wpłacone kwoty po rezygnacji albo po odmowie emerytury.

Inaczej jest wtedy, gdy składki były nadpłacone albo nienależnie opłacone. Może to dotyczyć np. sytuacji, w której KRUS po latach stwierdzi, że dana osoba w określonym okresie nie powinna podlegać ubezpieczeniu rolniczemu, bo miała inny tytuł do ubezpieczenia społecznego. Zwrot może też dotyczyć wpłat wyższych niż należne.

Przed wystąpieniem o zwrot trzeba ustalić, czy chodzi o prawidłowo należne składki, czy rzeczywistą nadpłatę. Istotne są również terminy przedawnienia i sposób rozliczenia wpłat. W praktyce KRUS może zaliczyć nadpłatę na zaległe albo bieżące należności, a dopiero w dalszej kolejności rozważać zwrot pieniędzy.

Zobacz również: zwrot nadpłaconych składek KRUS.

Praca za granicą a KRUS i nienależnie opłacone składki

Szczególnej analizy wymaga sytuacja osoby, która opłacała KRUS, a jednocześnie mieszkała, pracowała, prowadziła działalność albo pobierała świadczenia socjalne za granicą. Sam wyjazd z Polski nie zawsze automatycznie rozstrzyga sprawę, ale podjęcie pracy najemnej lub działalności w innym państwie może spowodować, że właściwy będzie zagraniczny system ubezpieczeń społecznych.

W relacjach z państwami Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego, Szwajcarią oraz Wielką Brytanią stosuje się zasady koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Obecnie podstawowe znaczenie mają rozporządzenia nr 883/2004 i 987/2009. Zasadą jest podleganie ustawodawstwu tylko jednego państwa. Najczęściej decyduje miejsce wykonywania pracy, a przy aktywności w kilku państwach trzeba ustalić właściwe ustawodawstwo dla konkretnej osoby.

Jeżeli rolnik prowadzi gospodarstwo w Polsce, ale wykonuje pracę najemną w Niemczech, Holandii albo innym państwie, może podlegać ubezpieczeniu w państwie zatrudnienia. Jeżeli prowadzi działalność na własny rachunek w więcej niż jednym państwie, znaczenie mają m.in. miejsce zamieszkania, zakres wykonywanej działalności i dokumenty potwierdzające właściwe ustawodawstwo, w tym formularz A1.

Rolnik powinien informować KRUS o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu, w tym o podjęciu pracy albo działalności za granicą. Jeżeli KRUS stwierdzi, że ubezpieczenie rolnicze powinno ustać za określony okres, składki zapłacone za ten czas mogą zostać potraktowane jako nienależne i rozliczone. Nie oznacza to jednak automatycznego zwrotu wszystkich składek opłacanych przez wiele lat.

Więcej o podobnej sytuacji przeczytasz w materiale: emerytura rolnicza, praca za granicą i składki KRUS.

Co z działalnością gospodarczą i KRUS?

Rolnik może w pewnych sytuacjach prowadzić pozarolniczą działalność gospodarczą i nadal podlegać KRUS, ale tylko przy spełnieniu ustawowych warunków. Kluczowe znaczenie mają m.in. wcześniejszy okres nieprzerwanego ubezpieczenia w KRUS, terminowe złożenie wymaganych oświadczeń i wysokość należnego podatku dochodowego za poprzedni rok.

Jeżeli osoba prowadzi działalność gospodarczą bez spełnienia warunków dalszego ubezpieczenia w KRUS albo podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu, KRUS może stwierdzić ustanie ubezpieczenia rolniczego. Skutkiem może być konieczność rozliczenia składek, a w niektórych przypadkach także ustalenie zaległości w innym systemie ubezpieczeniowym.

Przy działalności wykonywanej za granicą dodatkowo trzeba brać pod uwagę unijne zasady koordynacji. To, że firma jest zarejestrowana w Polsce, nie zawsze przesądza, że właściwy pozostaje polski system ubezpieczenia rolniczego. Decyduje rzeczywisty stan faktyczny, dokumenty i przepisy o właściwym ustawodawstwie.

Jeżeli problem dotyczy braku zgłoszenia pracy poza Polską, pomocny może być także artykuł: konsekwencje braku zgłoszenia w KRUS pracy za granicą.

Renta rolnicza zamiast emerytury – kiedy jest możliwa?

Jeżeli rolnik nie ma 25 lat ubezpieczenia w KRUS, ale stan zdrowia nie pozwala mu pracować w gospodarstwie, może rozważyć wniosek o rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy. Nie jest to jednak prosty zamiennik emerytury przy brakującym stażu. Renta wymaga spełnienia odrębnych przesłanek.

Podstawową przesłanką jest trwała albo okresowa całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym. Dodatkowo wymagany jest odpowiedni staż ubezpieczeniowy zależny od wieku, w którym powstała niezdolność do pracy. Dla osoby, u której niezdolność powstała po ukończeniu 30 lat, wymagane jest co do zasady 5 lat ubezpieczenia, przy czym okres ten powinien przypadać w ostatnich 10 latach przed złożeniem wniosku.

Istnieją ważne wyjątki. Jeżeli całkowita niezdolność do pracy powstała wskutek wypadku przy pracy rolniczej albo rolniczej choroby zawodowej, wystarczy jakikolwiek okres ubezpieczenia emerytalno-rentowego obejmujący dzień wypadku albo zachorowania. Z kolei osoba całkowicie niezdolna do pracy, która ma co najmniej 25-letni staż ubezpieczeniowy w KRUS, może uzyskać rentę bez spełniania części warunków dotyczących momentu powstania niezdolności.

Postępowanie rentowe wymaga wniosku, kwestionariusza okresów ubezpieczenia, aktualnego zaświadczenia o stanie zdrowia i dokumentacji medycznej. O całkowitej niezdolności do pracy orzeka lekarz rzeczoznawca KRUS, a w razie zastrzeżeń komisja lekarska KRUS. Od decyzji KRUS można wnieść odwołanie do sądu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Renta szkoleniowa i świadczenie w drodze wyjątku

Jeżeli ubezpieczony spełnia warunki do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, a jednocześnie orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego ze względu na trwałą całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym, może przysługiwać renta rolnicza szkoleniowa. Jest to świadczenie czasowe, które ma umożliwić przygotowanie do innej pracy.

W szczególnie trudnych sytuacjach można też rozważyć wniosek o świadczenie przyznawane przez Prezesa KRUS w drodze wyjątku. Dotyczy to przypadków, w których osoba nie spełnia warunków ustawowych wskutek szczególnych okoliczności, nie ma niezbędnych środków utrzymania i nie może ich uzyskać ze względu na wiek albo stan zdrowia. Jest to jednak rozwiązanie uznaniowe, a nie zwykła droga obejścia brakującego stażu.

Co zrobić, gdy KRUS odmawia emerytury albo zwrotu składek?

Najpierw trzeba uzyskać pisemną decyzję KRUS i dokładnie sprawdzić jej uzasadnienie. Z decyzji powinno wynikać, jak KRUS policzył okresy ubezpieczenia, których dokumentów nie uwzględnił, czy stwierdził ustanie ubezpieczenia oraz czy uznał składki za należne, nadpłacone albo nienależnie opłacone.

W sprawie emerytury warto zgromadzić dokumenty potwierdzające wcześniejsze okresy rolnicze: zaświadczenia z urzędu gminy, dokumenty podatkowe, dokumenty własności lub posiadania gospodarstwa, dawne decyzje ubezpieczeniowe, dokumenty szkolne albo wojskowe, a gdy dokumentów brakuje – również zeznania świadków.

W sprawie pracy za granicą potrzebne będą przede wszystkim umowy, zaświadczenia od pracodawcy, dokumenty zagranicznego ubezpieczenia, decyzje urzędów zagranicznych, formularze A1 lub inne potwierdzenia właściwego ustawodawstwa. Przy działalności gospodarczej znaczenie mogą mieć wpisy do rejestrów, dokumenty podatkowe, zgłoszenia ubezpieczeniowe i dowody faktycznego wykonywania działalności.

Jeżeli decyzja jest niekorzystna, można co do zasady wnieść odwołanie do sądu za pośrednictwem jednostki KRUS, która wydała decyzję. Termin i sposób odwołania powinny być wskazane w pouczeniu. W sprawach o staż, rentę, ustanie ubezpieczenia albo zwrot składek najważniejsze jest precyzyjne wskazanie, z czym ubezpieczony się nie zgadza i jakie dowody potwierdzają jego stanowisko.

FAQ

Czy 15 lat składek w KRUS daje prawo do emerytury rolniczej?

Nie, co do zasady 15 lat to za mało. Do emerytury rolniczej potrzebne jest osiągnięcie wieku emerytalnego oraz co najmniej 25 lat, czyli 100 kwartałów, ubezpieczenia emerytalno-rentowego w KRUS z uwzględnieniem okresów dopuszczonych przez ustawę.

Czy KRUS odda składki, jeśli nie dostanę emerytury?

Nie tylko z tego powodu. Jeżeli składki były należne, brak prawa do emerytury z powodu zbyt krótkiego stażu nie daje roszczenia o ich zwrot. Zwrot dotyczy przede wszystkim nadpłat albo składek nienależnie opłaconych.

Czy można odzyskać składki KRUS za 10 lat pracy za granicą?

Nie można tego przesądzić bez dokumentów. Najpierw trzeba ustalić, czy w okresie pracy za granicą ubezpieczenie w KRUS rzeczywiście powinno ustać. Nawet wtedy zwrot może być ograniczony przez sposób rozliczenia nadpłaty, zaległości i terminy przedawnienia.

Czy można dopłacić brakujące lata do emerytury rolniczej?

Nie można po prostu wykupić brakujących lat po osiągnięciu wieku emerytalnego. Możliwe jest natomiast sprawdzenie, czy istnieją pominięte okresy rolnicze do zaliczenia albo czy w konkretnej sytuacji można kontynuować ubezpieczenie na zasadach przewidzianych w ustawie.

Czy praca za granicą zawsze wyklucza ubezpieczenie w KRUS?

Nie zawsze, ale bardzo często wymaga ponownego ustalenia właściwego ustawodawstwa. W wielu przypadkach praca najemna lub działalność za granicą powoduje podleganie innemu systemowi ubezpieczenia. Przy kilku państwach, działalności na własny rachunek albo formularzu A1 konieczna jest analiza konkretnego okresu.

Czy choroba i zasiłki socjalne za granicą dają prawo do zwrotu składek KRUS?

Same zasiłki socjalne nie przesądzają jeszcze o zwrocie składek. Ważne jest, czy w danym okresie dana osoba podlegała zagranicznemu systemowi ubezpieczeń społecznych albo nie spełniała warunków podlegania KRUS. Potrzebne są decyzje i zaświadczenia z właściwych instytucji.

Czy renta rolnicza rozwiązuje problem braku 25 lat do emerytury?

Nie w każdym przypadku. Renta rolnicza wymaga przede wszystkim całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, odpowiedniego stażu i spełnienia warunków dotyczących momentu powstania niezdolności. Jest to odrębne świadczenie, a nie automatyczna alternatywa dla emerytury.

Podsumowanie

Rolnik, który ukończył wiek emerytalny, ale ma tylko kilkanaście lat ubezpieczenia w KRUS, zasadniczo nie nabędzie prawa do emerytury rolniczej. Powinien jednak sprawdzić, czy może udokumentować wcześniejsze okresy rolnicze, zwłaszcza podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników w latach 1983–1990 albo pracę w gospodarstwie po ukończeniu 16 lat przed 1 stycznia 1983 r.

Zwrot składek nie przysługuje tylko dlatego, że staż okazał się zbyt krótki. Realny może być wtedy, gdy składki były nadpłacone albo nienależne, np. z powodu podlegania innemu systemowi ubezpieczeń podczas pracy za granicą. W takiej sprawie trzeba zebrać dokumenty, złożyć wniosek do KRUS i w razie potrzeby odwołać się od niekorzystnej decyzji.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst aktu w serwisie ELI/Dziennik Ustaw.

2. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, „Emerytura rolnicza” - warunki nabycia prawa do emerytury rolniczej.

3. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, „Renta rolnicza z tytułu niezdolności do pracy” - warunki i dokumenty do renty rolniczej.

4. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, „Dla rolników podejmujących pracę na terenie państw Unii Europejskiej” - informacje o pracy za granicą i właściwym ustawodawstwie.

5. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 - koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego.

6. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 - przepisy wykonawcze do koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.