- Reforma stażu pracy obowiązuje od 1 stycznia 2026 r. u pracodawców będących jednostkami sektora finansów publicznych i od 1 maja 2026 r. u pozostałych pracodawców.
- Nowe przepisy nie zmieniły zasad zaliczania pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym na podstawie ustawy z 20 lipca 1990 r.
- Praca wnuka w gospodarstwie babci przed 1 stycznia 1983 r. zasadniczo nie spełnia przesłanki dotyczącej pracy w gospodarstwie rodziców lub teściów, wymaganej w tym wariancie pracowniczego stażu pracy.
- Ten sam okres pracy u babci może być rozważany przez ZUS na podstawie art. 10 ustawy emerytalnej, jeżeli praca była wykonywana po ukończeniu 16 lat, stale i w rzeczywistym wymiarze.
- Samo historyczne opłacanie składek KRUS nie powoduje automatycznego doliczenia okresu do stażu pracowniczego na podstawie nowych przepisów.
Praca w gospodarstwie rolnym a staż pracy nauczyciela
Nowy art. 3021 Kodeksu pracy rozszerzył katalog okresów wliczanych do stażu pracy m.in. o określone okresy prowadzenia pozarolniczej działalności, wykonywania umów zlecenia i świadczenia usług oraz członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub spółdzielni kółek rolniczych. Przepisy stosuje się od 1 stycznia 2026 r. do pracodawców będących jednostkami sektora finansów publicznych, a od 1 maja 2026 r. do pozostałych pracodawców.
Zmiana nie zastąpiła ustawy dotyczącej pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym. Sama praca wnuka w gospodarstwie babci jest więc nadal oceniana według ustawy z 20 lipca 1990 r., a jej znaczenie emerytalne według przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Nauczycielowi przysługuje nagroda jubileuszowa na zasadach określonych w Karcie Nauczyciela i przepisach wykonawczych. Do okresu pracy uprawniającego do nagrody zalicza się zakończone okresy zatrudnienia oraz inne okresy, jeżeli z mocy odrębnych przepisów podlegają one zaliczeniu do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze.
Jednym z takich odrębnych aktów jest ustawa z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy. W praktyce na jej podstawie pracownik może żądać doliczenia pracy rolniczej do stażu, od którego zależą określone uprawnienia pracownicze, w tym w odpowiednich przypadkach nagroda jubileuszowa lub dodatek stażowy.
Reforma z 2026 r. może zwiększyć staż nauczyciela z innych tytułów, np. z powodu wcześniejszego prowadzenia działalności gospodarczej lub wykonywania zleceń, ale nie rozszerza pojęcia gospodarstwa rodziców lub teściów na gospodarstwo babci. Szczegółowe zasady dotyczące pracy rolniczej omawia również materiał o tym, czy pracę w gospodarstwie rolnym można doliczyć do stażu pracy.
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wyjaśnia ponadto, że składki opłacane w przeszłości do KRUS same w sobie nie są nowym tytułem automatycznie zwiększającym staż pracy. Jeżeli jednak dana osoba prowadziła pozarolniczą działalność spełniającą warunki art. 3021 Kodeksu pracy, okres tej działalności może podlegać zaliczeniu także wtedy, gdy składki były odprowadzane do KRUS. Podstawą jest wtedy prowadzenie określonej działalności, a nie same składki KRUS ani sama praca w gospodarstwie.
Kiedy praca w gospodarstwie rolnym wlicza się do pracowniczego stażu pracy?
Ustawa z 20 lipca 1990 r. przewiduje trzy podstawowe grupy okresów pracy rolniczej, które mogą zostać zaliczone do pracowniczego stażu pracy:
- okresy prowadzenia indywidualnego gospodarstwa rolnego lub pracy w takim gospodarstwie prowadzonym przez współmałżonka,
- przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy po ukończeniu 16 lat w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez rodziców lub teściów, jeżeli poprzedzały objęcie tego gospodarstwa i rozpoczęcie jego prowadzenia osobiście albo wraz ze współmałżonkiem,
- przypadające po 31 grudnia 1982 r. okresy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym w charakterze domownika w rozumieniu właściwych przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.
W opisanej sprawie praca była wykonywana w latach 1974–1977 w gospodarstwie babci. Dla pracowniczego stażu pracy najbliższy jest więc przepis dotyczący okresów sprzed 1 stycznia 1983 r. Problem polega na tym, że ustawa wymienia gospodarstwo rodziców lub teściów, a nie dziadków. Dodatkowo wymaga, aby okres pracy poprzedzał objęcie tego gospodarstwa i rozpoczęcie jego prowadzenia.
Jeżeli wnuk pracował u babci, ale nie zachodziła relacja prawna pozwalająca traktować ją jako rodzica i nie zostały spełnione pozostałe warunki ustawy, sam fakt wspólnego zamieszkiwania, wychowywania wnuka przez babcię czy intensywnej pracy w gospodarstwie nie wystarcza do zastosowania tego przepisu.
Pan Andrzej od 16. roku życia codziennie pracował w gospodarstwie babci: rano karmił zwierzęta, po szkole wykonywał obrządek, a w wakacje uczestniczył w żniwach. Nie objął jednak gospodarstwa i nie rozpoczął jego prowadzenia. Taki okres może nie zostać zaliczony przez pracodawcę do stażu na podstawie przepisu dotyczącego pracy przed 1983 r., ponieważ gospodarstwo należało do babci, a nie do rodziców lub teściów. Ten sam okres może natomiast podlegać odrębnej ocenie przez ZUS na podstawie art. 10 ustawy emerytalnej.
Pani Ewa pracowała po ukończeniu 16 lat w gospodarstwie rodziców przed 1 stycznia 1983 r., a następnie objęła gospodarstwo i rozpoczęła jego prowadzenie. Taka sytuacja odpowiada konstrukcji przewidzianej w ustawie z 1990 r. znacznie lepiej niż sama praca wnuka w gospodarstwie babci.
Pracodawca nie chce zaliczyć pracy w gospodarstwie?
Prawnik może sprawdzić, z jakiego przepisu można wywodzić prawo do doliczenia okresu, ocenić dokumenty i wskazać, czy problem dotyczy braku dowodów, czy niespełnienia ustawowych warunków.
Skonsultuj zaliczenie pracy w gospodarstwie ›Zaświadczenie z gminy i dowody pracy na roli
Zgodnie z art. 3 ustawy z 20 lipca 1990 r. właściwy urząd gminy, na wniosek zainteresowanej osoby, stwierdza okresy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym i wydaje zaświadczenie przeznaczone do przedłożenia w zakładzie pracy. Znaczenie mają dokumenty pozwalające ustalić m.in. położenie gospodarstwa, jego właściciela lub posiadacza oraz okres, w którym zainteresowany miał w nim pracować.
Jeżeli urząd gminy nie dysponuje dokumentami pozwalającymi wydać takie zaświadczenie, powinien zawiadomić o tym zainteresowanego. Okres pracy może być wtedy wykazywany zeznaniami co najmniej dwóch świadków, którzy w spornym czasie mieszkali na terenie, na którym znajdowało się gospodarstwo. Więcej o tej procedurze opisuje artykuł dotyczący zaświadczenia o pracy w gospodarstwie rolnym.
Samo zaświadczenie z gminy albo zeznania świadków nie gwarantują zaliczenia okresu. Dowody mają potwierdzić fakty, natomiast pracodawca musi jeszcze ustalić, czy fakty te odpowiadają przesłankom konkretnego przepisu. Właśnie dlatego praca u babci może być dobrze udowodniona, a mimo to nie spełniać warunków jednego z wariantów ustawy z 1990 r.
Czy nauka wnuka w szkole wyklucza zaliczenie pracy w gospodarstwie?
Nauka w szkole średniej ani dojazdy do szkoły nie wykluczają automatycznie uznania pracy w gospodarstwie rolnym. Ocenia się rzeczywiste okoliczności: odległość od szkoły, plan dnia, wielkość i profil gospodarstwa, liczbę osób pracujących w gospodarstwie, zakres codziennych obowiązków oraz możliwość stałego wykonywania pracy.
W sprawach emerytalnych w orzecznictwie przyjmuje się, że praca powinna mieć charakter stały, a nie doraźny. Przy ocenie takich okresów często odwołuje się do pracy wykonywanej co najmniej w wymiarze odpowiadającym połowie pełnego czasu pracy, czyli około 4 godzin dziennie. Nie chodzi jednak o mechaniczne wykazanie określonej liczby godzin, lecz o udowodnienie rzeczywistej, regularnej pracy i dyspozycyjności potrzebnej do wykonywania obowiązków w gospodarstwie.
Nie wystarczy zatem zwykła pomoc rodzinna ograniczona do pojedynczych weekendów, ferii, wakacji czy większych prac sezonowych, jeżeli poza tym zainteresowany nie uczestniczył stale w prowadzeniu gospodarstwa.
Pan Marek pomagał w gospodarstwie rodziców tylko podczas wakacji i kilka razy w roku przy większych pracach polowych. Świadkowie potwierdzili jego obecność, ale nie potrafili opisać regularnej pracy w ciągu roku. W postępowaniu emerytalnym ZUS może uznać taki zakres aktywności za okazjonalną pomoc rodzinną, a nie za stały okres pracy w gospodarstwie.
Praca u babci a okresy uwzględniane przez ZUS
Możliwość uwzględnienia pracy w gospodarstwie rolnym przez ZUS należy oceniać niezależnie od zasad pracowniczego stażu. Art. 10 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przewiduje m.in. możliwość uwzględniania, jako okresów uzupełniających traktowanych na określonych zasadach jak okresy składkowe, pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 lat przypadającej przed 1 stycznia 1983 r.
W tym przepisie nie ma ograniczenia odpowiadającego wymogowi gospodarstwa rodziców lub teściów z ustawy stażowej z 1990 r. Dlatego rzeczywista praca wnuka w gospodarstwie babci może być rozważana przez ZUS, jeżeli przypadała przed 1 stycznia 1983 r., była wykonywana po ukończeniu 16 lat i miała charakter stałej pracy w gospodarstwie, a nie tylko rodzinnej pomocy.
Są to jednak okresy uzupełniające. Zgodnie z art. 10 mogą być uwzględniane wtedy, gdy okresy składkowe i nieskładkowe są krótsze od okresu wymaganego do przyznania emerytury, i tylko w zakresie potrzebnym do jego uzupełnienia. Nie uwzględnia się ich ponownie, jeżeli zostały już zaliczone do okresów, od których zależy prawo do emerytury lub renty na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.
Reforma pracowniczego stażu z 2026 r. nie zmieniła art. 10 ustawy emerytalnej ani zasad obliczania świadczeń emerytalnych. MRPiPS wyraźnie wskazuje, że nowe przepisy o stażu pracy odnoszą się do uprawnień pracowniczych, a nie do ponownego przeliczania emerytur lub rent.
Odrębne problemy związane z okresem sprzed 1983 r. omawia materiał o zaliczeniu pracy w gospodarstwie rolnym przed 1983 r.. W kontekście ZUS pomocne są także opracowania dotyczące doliczenia pracy u rodziców w gospodarstwie do emerytury oraz uwzględniania okresów rolniczych przy emeryturze z ZUS.
Jak złożyć wniosek do pracodawcy albo ZUS?
Do pracodawcy należy złożyć wniosek o zaliczenie okresu pracy w gospodarstwie rolnym do stażu, wskazując dokładny okres, położenie gospodarstwa, osobę, która je prowadziła, oraz podstawę prawną żądania. Do wniosku warto dołączyć zaświadczenie z gminy, posiadane dokumenty dotyczące gospodarstwa i dowody potwierdzające osobistą pracę.
Jeżeli wniosek dotyczy okresów objętych nowym art. 3021 Kodeksu pracy, np. wcześniejszej działalności gospodarczej albo umów zlecenia, stosuje się zasady dokumentowania przewidziane dla tych nowych tytułów. Nie należy jednak mieszać tej procedury z wykazywaniem pracy w gospodarstwie rolnym na podstawie ustawy z 1990 r.
W ZUS okres pracy rolniczej należy zgłosić wtedy, gdy ma on znaczenie dla ustalenia prawa do emerytury na zasadach przewidujących możliwość uzupełnienia stażu. Trzeba wskazać okres i miejsce pracy, rodzaj wykonywanych czynności, ich częstotliwość i wymiar oraz okoliczności takie jak nauka w szkole lub inne zatrudnienie. Pomocne są zeznania osób, które potrafią opisać faktyczną pracę, a nie tylko potwierdzić zamieszkiwanie w pobliżu gospodarstwa.
Jeżeli ZUS wyda decyzję odmawiającą uwzględnienia okresu, można wnieść odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych zgodnie z pouczeniem znajdującym się w decyzji.
FAQ
Czy reforma stażu pracy z 2026 r. automatycznie dolicza okresy KRUS?
Nie. Sam fakt opłacania w przeszłości składek do KRUS nie jest na podstawie nowych przepisów samodzielnym okresem automatycznie zwiększającym staż pracy. Jeżeli jednak składki były związane z prowadzeniem pozarolniczej działalności spełniającej warunki art. 3021 Kodeksu pracy, okres może być zaliczony z tytułu tej działalności. Jest to odrębna podstawa prawna.
Czy nowe zasady zmieniają reguły zaliczania pracy w gospodarstwie babci?
Nie. Pracę w indywidualnym gospodarstwie rolnym nadal ocenia się na podstawie ustawy z 20 lipca 1990 r. Reforma z 2026 r. nie rozszerzyła pojęcia rodziców lub teściów na babcię i nie zniosła pozostałych warunków przewidzianych dla pracy sprzed 1 stycznia 1983 r.
Czy praca w gospodarstwie babci może być uwzględniona przez ZUS?
Tak, może być rozważana na podstawie art. 10 ustawy emerytalnej, jeżeli była wykonywana po ukończeniu 16 lat, przed 1 stycznia 1983 r. i miała charakter rzeczywistej, stałej pracy w gospodarstwie. Jest to inna podstawa niż zaliczenie okresu do stażu pracowniczego.
Czy wystarczą zeznania świadków?
Mogą mieć istotne znaczenie, szczególnie gdy gmina nie posiada dokumentacji pozwalającej wydać zaświadczenie. Świadkowie powinni jednak konkretnie opisać okres, rodzaj obowiązków, częstotliwość i wymiar wykonywanej pracy. Samo potwierdzenie, że zainteresowany mieszkał w gospodarstwie, jest zwykle niewystarczające.
Czy 4–5 godzin pracy dziennie po szkole może zostać uznane?
Może, jeżeli z całokształtu dowodów wynika, że taki wymiar pracy był rzeczywiście możliwy i stale realizowany. Znaczenie mają m.in. odległość szkoły, czas dojazdu, codzienny zakres obowiązków, charakter gospodarstwa oraz liczba innych osób wykonujących w nim pracę.
Co zrobić, gdy pracodawca odmówi zaliczenia okresu?
Warto uzyskać pisemne stanowisko i ustalić przyczynę odmowy. Inaczej należy działać, gdy brakuje dokumentów potwierdzających pracę, a inaczej, gdy problemem jest niespełnienie przesłanek ustawy, np. praca w gospodarstwie babci zamiast rodziców lub teściów. Dopiero po ustaleniu podstawy odmowy można ocenić dalsze środki prawne.
Twoja sytuacja wymaga indywidualnej oceny?
Opisz okres pracy w gospodarstwie, relację z jego właścicielem, daty i posiadane dowody. Prawnik może ocenić, czy okres może mieć znaczenie dla stażu pracowniczego albo w postępowaniu przed ZUS.
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła
1. Ustawa z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy - Dz.U. 1990 nr 54 poz. 310.
2. Ustawa z dnia 26 września 2025 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw, wprowadzająca art. 3021 Kodeksu pracy - Dz.U. 2025 poz. 1423.
3. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Staż pracy na nowych zasadach - pytania i odpowiedzi, w szczególności wyjaśnienia dotyczące pracy w gospodarstwie rolnym, KRUS i wpływu reformy na emerytury.
4. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118, w szczególności art. 10.
5. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Okresy uwzględniane przy ustalaniu prawa do emerytur i rent.
6. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela - Dz.U. 1982 nr 3 poz. 19, w szczególności art. 47.
7. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 30 października 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania okresów pracy i innych okresów uprawniających nauczyciela do nagrody jubileuszowej oraz szczegółowych zasad jej obliczania i wypłacania - Dz.U. 2001 nr 128 poz. 1418.
8. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 1997 r., I PKN 200/97.
9. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 17 listopada 2015 r., III AUa 954/15.
10. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 6 października 2015 r., III AUa 1549/14.
11. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 22 października 2015 r., III AUa 589/15.
