Darowizna działek rolnych a majątek wspólny małżonków

Czy darowizna działek rolnych wchodzi do majątku wspólnego małżonków?

Zasadą jest, że z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Nie oznacza to jednak, że każdy składnik uzyskany w trakcie małżeństwa automatycznie staje się majątkiem wspólnym.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje zamknięty katalog składników majątku osobistego. Zgodnie z art. 33 pkt 2 K.r.o. do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca inaczej postanowił.

Jeżeli więc rodzice przekazali Pana żonie działki rolne zwykłą umową darowizny, zawartą na podstawie Kodeksu cywilnego, a w akcie notarialnym nie wskazali, że darowizna ma wejść do majątku wspólnego małżonków, nieruchomości co do zasady stanowią majątek osobisty żony. To, że darowizna nastąpiła w czasie trwania małżeństwa, samo w sobie nie zmienia tej kwalifikacji.

Inaczej może być wtedy, gdy akt notarialny nie był zwykłą darowizną, lecz umową przekazania gospodarstwa rolnego następcy albo umową zawartą w wykonaniu wcześniejszej umowy z następcą. Wtedy trzeba badać przepisy szczególne dotyczące ubezpieczenia społecznego rolników oraz orzecznictwo Sądu Najwyższego. Ten sam mechanizm może mieć znaczenie także przy: przepisanie gospodarstwa a obiecana działka.

W praktyce warto też odróżnić sam status ziemi od późniejszych roszczeń rodzinnych. Kwestia taka jak darowizna ziemi a roszczenia rodziny może dotyczyć zachowku lub rozliczeń spadkowych, ale nie przesądza automatycznie, czy nieruchomość weszła do majątku wspólnego małżonków.

Przekazanie gospodarstwa za emeryturę rolniczą a majątek małżonków

W sprawach rolniczych częstym źródłem wątpliwości jest to, że przekazanie gospodarstwa następuje w związku z zaprzestaniem prowadzenia działalności rolniczej przez rodziców i z prawem do świadczeń z KRUS. Aktualna ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników przewiduje między innymi częściowe zawieszenie wypłaty emerytury lub renty rolniczej, jeżeli emeryt albo rencista prowadzi działalność rolniczą. Ustawa określa też, kiedy uznaje się, że rolnik zaprzestał prowadzenia takiej działalności.

To jednak nie oznacza, że każda umowa zawarta po to, aby rodzice mogli pobierać świadczenie rolnicze, automatycznie powoduje wejście ziemi do majątku wspólnego dziecka i jego małżonka. Trzeba sprawdzić, czy była to darowizna, sprzedaż, dożywocie, czy szczególna umowa z następcą.

Znaczenie ma również to, czy gospodarstwo rolne znajduje się w majątku wspólnym małżonków, bo wpływa to na zakres późniejszego spadku.

Jeżeli w akcie notarialnym pojawia się przekazanie gospodarstwa za emeryturę, należy szczególnie dokładnie ustalić podstawę prawną umowy. Ten sam praktyczny cel gospodarczy, czyli umożliwienie rodzicom uzyskania lub pełnej wypłaty świadczenia, może być realizowany różnymi czynnościami prawnymi.

Czym różni się darowizna od umowy z następcą?

Darowizna jest umową, w której darczyńca bezpłatnie przysporza obdarowanemu korzyść kosztem swojego majątku. Jeżeli darowizna jest dokonana na rzecz jednego małżonka i darczyńca nie postanowi inaczej, zastosowanie ma art. 33 pkt 2 K.r.o., czyli nabyta nieruchomość należy do majątku osobistego obdarowanego.

Umowa z następcą, uregulowana obecnie w art. 84 i 85 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, jest odrębną konstrukcją. Rolnik zobowiązuje się w niej przenieść własność i posiadanie gospodarstwa na osobę młodszą od niego co najmniej o 15 lat, jeżeli następca do czasu nabycia przez rolnika prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej będzie pracować w gospodarstwie. Umowa z następcą oraz umowa przenosząca własność gospodarstwa w wykonaniu tej umowy wymagają formy aktu notarialnego.

Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z 21 czerwca 2023 r., sygn. III CZP 106/22, rozstrzygnął rozbieżności dotyczące umów zawartych na podstawie ustawy z 1982 r. i wskazał, że gospodarstwo rolne przekazane następcy pozostającemu w ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej wchodzi do majątku wspólnego małżonków. Wcześniej podobny kierunek przyjęto dla umów przekazania gospodarstwa na podstawie ustawy z 1977 r. w uchwale SN z 25 listopada 2005 r., sygn. III CZP 59/05.

Wniosek praktyczny jest następujący: jeżeli z aktu notarialnego wynika, że nie była to zwykła darowizna, lecz przekazanie gospodarstwa rolnego następcy w reżimie przepisów rolniczych, małżonek niewskazany w akcie może mieć podstawy do twierdzenia, że gospodarstwo należy do majątku wspólnego. Nie należy jednak oceniać sprawy wyłącznie po potocznej nazwie używanej przez rodzinę, bo w rozmowach nawet umowę z następcą często błędnie nazywa się darowizną.

Jak sprawdzić, czy działki rolne są majątkiem osobistym czy wspólnym?

Najważniejszym dokumentem jest akt notarialny. Należy zwrócić uwagę przede wszystkim na tytuł umowy, podstawy prawne wskazane przez notariusza, opis stron, oświadczenia darczyńców albo rolników przekazujących gospodarstwo oraz treść postanowień dotyczących celu umowy.

Jeżeli w akcie wpisano wyłącznie jednego małżonka jako nabywcę, nie zawsze kończy to spór. Przy zwykłej darowiźnie jest to silny argument za majątkiem osobistym. Przy umowie z następcą albo umowie przekazania gospodarstwa w reżimie przepisów rolniczych wpis tylko jednego małżonka w akcie lub księdze wieczystej nie musi wyłączać majątku wspólnego.

Znaczenie mogą mieć także dokumenty z KRUS, decyzje dotyczące emerytury lub renty rolniczej, umowy dzierżawy, dokumenty potwierdzające zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej przez rodziców oraz dowody, kto faktycznie pracował w gospodarstwie i z jakich środków finansowano jego rozwój.

Skutki przy podziale majątku po rozwodzie

Jeżeli działki rolne stanowią majątek osobisty jednego małżonka, nie dzieli się ich jako składnika majątku wspólnego. Drugi małżonek może jednak dochodzić rozliczenia nakładów, jeżeli z majątku wspólnego finansowano np. budowę, remonty, meliorację, zakup maszyn, spłatę kredytu związanego z gospodarstwem albo inne wydatki zwiększające wartość nieruchomości. Jeżeli na takiej nieruchomości małżonkowie wspólnie wznieśli dom, osobno trzeba ocenić prawa małżonka do domu na działce należącej do drugiego małżonka, ponieważ własność gruntu i rozliczenie nakładów to dwa różne zagadnienia.

Szczegółowe zasady opisujemy osobno: majątek wspólny a KOWR.

Jeżeli natomiast gospodarstwo wchodzi do majątku wspólnego, jego wartość powinna zostać uwzględniona w sprawie o podział majątku. Co do zasady małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym, chyba że sąd ustali nierówne udziały z ważnych powodów i przy uwzględnieniu stopnia przyczynienia się każdego z małżonków do powstania tego majątku.

Uzupełniające informacje znajdują się w materiale: KOWR przy podziale majątku.

W przypadku nieruchomości rolnych trzeba też pamiętać o ograniczeniach praktycznych. Sąd może przyznać gospodarstwo jednemu z małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego, rozliczyć wartość udziału albo rozstrzygnąć o innych składnikach majątku tak, aby podział był możliwy do wykonania. Gdy w skład majątku wchodzi gospodarstwo rolne, znaczenie mogą mieć także kwalifikacje rolnicze, sposób korzystania z ziemi oraz realna możliwość dalszego prowadzenia gospodarstwa.

FAQ

Czy ziemia darowana jednemu małżonkowi zawsze jest jego majątkiem osobistym?

W zwykłej darowiźnie zasadą jest majątek osobisty obdarowanego. Wyjątek występuje wtedy, gdy darczyńca wyraźnie postanowił, że przedmiot darowizny ma wejść do majątku wspólnego małżonków.

Czy emerytura rolnicza rodziców przesądza o majątku wspólnym?

Nie sama w sobie. Emerytura rolnicza lub konieczność zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej wyjaśnia cel przekazania gospodarstwa, ale o kwalifikacji majątkowej decyduje rodzaj umowy i jej podstawa prawna.

Czy wpis tylko jednego małżonka w księdze wieczystej rozstrzyga sprawę?

Nie zawsze. Przy zwykłej darowiźnie taki wpis zwykle odpowiada majątkowi osobistemu. Przy umowie z następcą lub przekazaniu gospodarstwa w szczególnym reżimie rolniczym sąd może badać, czy mimo wpisu tylko jednego małżonka gospodarstwo weszło do majątku wspólnego.

Co zrobić, gdy w akcie napisano „darowizna”, ale rodzice dostali świadczenie z KRUS?

Trzeba przeanalizować cały akt notarialny i dokumenty KRUS. Jeżeli była to rzeczywiście darowizna na podstawie Kodeksu cywilnego, nieruchomość może pozostać majątkiem osobistym. Jeżeli akt w istocie realizował umowę z następcą albo przekazanie gospodarstwa w trybie dawnych ustaw rolniczych, ocena może być inna.

Czy drugi małżonek może żądać rozliczenia nakładów na gospodarstwo?

Tak. Nawet gdy gospodarstwo należy do majątku osobistego jednego małżonka, przy podziale majątku można dochodzić rozliczenia nakładów poczynionych z majątku wspólnego na ten majątek osobisty, o ile nakłady są wykazane i nie zostały zużyte wyłącznie na bieżące potrzeby rodziny bez zwiększenia wartości majątku.

Jakie dokumenty są potrzebne do oceny sprawy?

Najważniejsze są: akt notarialny przekazania działek lub gospodarstwa, odpis księgi wieczystej, decyzje KRUS, dokumenty dotyczące emerytury lub renty rolniczej, ewentualne wcześniejsze umowy z następcą oraz dowody nakładów poniesionych z majątku wspólnego.

Podsumowanie

Odpowiedź na pytanie, czy działki rolne przekazane w trakcie małżeństwa wchodzą do majątku wspólnego, zależy przede wszystkim od rodzaju umowy. Zwykła darowizna na rzecz jednego małżonka co do zasady pozostaje jego majątkiem osobistym. Umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy, zwłaszcza zawarta na podstawie dawnych przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, może natomiast prowadzić do zaliczenia gospodarstwa do majątku wspólnego.

W sprawie o podział majątku nie wystarczy ustalić, kto jest wpisany w księdze wieczystej ani jak rodzina potocznie nazywała umowę. Konieczna jest analiza aktu notarialnego, podstawy prawnej przekazania gospodarstwa oraz dokumentów związanych ze świadczeniem rolniczym.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31, art. 33, art. 43 i art. 45 – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.
2. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, w szczególności art. 28 oraz art. 84–88 – Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24.
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 888 i art. 908 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
4. Uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2023 r., sygn. III CZP 106/22 – orzeczenie SN.
5. Uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r., sygn. III CZP 59/05 – orzeczenie SN.