Czy pracę w gospodarstwie rolnym można doliczyć do stażu pracy?

Kiedy pracę w gospodarstwie rolnym można doliczyć do stażu pracy?

Podstawą prawną jest ustawa z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy. Ustawa nie zalicza każdej pomocy na roli do stażu, lecz wskazuje konkretne sytuacje, w których taki okres może być uwzględniony.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 tej ustawy do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownika wynikające ze stosunku pracy, można doliczyć:

• okresy prowadzenia indywidualnego gospodarstwa rolnego albo pracy w takim gospodarstwie prowadzonym przez współmałżonka,
• przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy po ukończeniu 16 lat w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez rodziców lub teściów, jeżeli poprzedzały objęcie tego gospodarstwa i rozpoczęcie jego prowadzenia osobiście albo wraz ze współmałżonkiem,
• przypadające po 31 grudnia 1982 r. okresy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym w charakterze domownika w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Trzeba odróżnić doliczanie okresów pracy na roli do pracowniczego stażu pracy od zasad uwzględniania ich przy świadczeniach emerytalnych. Jeżeli sprawa dotyczy ZUS lub KRUS, przydatne może być osobne omówienie: praca w gospodarstwie a emerytura.

Nie każdy doliczony okres jest też pracą w szczególnych warunkach. Różnicę wyjaśnia artykuł o pracy rolniczej w szczególnych warunkach.

Prowadzenie własnego gospodarstwa

Okres prowadzenia własnego indywidualnego gospodarstwa rolnego może zostać doliczony na podstawie art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy. Trzeba jednak wykazać faktyczne prowadzenie gospodarstwa, a nie tylko formalną własność lub posiadanie gruntów. Pomocne mogą być dokumenty podatkowe i ewidencyjne, dokumentacja KRUS, informacje dotyczące dopłat, sprzedaży produktów czy nakładów ponoszonych na gospodarstwo.

Jeżeli dany okres pokrywa się z zatrudnieniem lub innym okresem uwzględnianym przy ustalaniu stażu, trzeba ustalić skutki zbiegu konkretnych podstaw. Nie należy automatycznie sumować tych samych odcinków czasu podwójnie.

Okres pracy przed 1 stycznia 1983 r.

W przypadku pracy wykonywanej przed 1 stycznia 1983 r. samo ukończenie 16 lat i faktyczna pomoc w gospodarstwie nie wystarczą. Przepis wymaga, aby praca była wykonywana w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez rodziców albo teściów, a następnie poprzedzała objęcie tego gospodarstwa i rozpoczęcie jego prowadzenia osobiście albo ze współmałżonkiem.

Jeżeli gospodarstwo formalnie należało do babci, sprawa wymaga dokładnej analizy. Trzeba ustalić przede wszystkim, przez kogo gospodarstwo było w rzeczywistości prowadzone, na jakiej podstawie oraz czy później zainteresowana osoba objęła to gospodarstwo i rozpoczęła jego prowadzenie w sposób wymagany przez ustawę.

W opisanej sytuacji okres od września 1980 r. do 31 grudnia 1982 r. należy więc oceniać osobno. Jeżeli gospodarstwo było prowadzone przez matkę, a następnie zostało objęte i prowadzone przez osobę zainteresowaną, można wykazywać spełnienie przesłanek ustawy. Jeżeli była to natomiast wyłącznie praca w gospodarstwie babci i nie zostały spełnione pozostałe warunki art. 1 ust. 1 pkt 2, pracodawca może odmówić zaliczenia tego okresu.

Okres pracy po 31 grudnia 1982 r. i status domownika

Dla okresów przypadających po 31 grudnia 1982 r. podstawą może być art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy, dotyczący pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym w charakterze domownika. Przy ocenie konkretnego okresu trzeba uwzględnić przepisy o ubezpieczeniu społecznym rolników odnoszące się do statusu domownika oraz okoliczności istniejące w czasie wykonywania pracy.

Obecna ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników określa domownika jako osobę bliską rolnikowi, która ukończyła 16 lat, pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym albo mieszka na terenie jego gospodarstwa lub w bliskim sąsiedztwie, stale pracuje w tym gospodarstwie i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy. Przy okresach historycznych, zwłaszcza przypadających na lata obowiązywania wcześniejszych regulacji ubezpieczeniowych, trzeba jednak uwzględnić także przepisy właściwe dla danego okresu. W orzecznictwie występowały rozbieżności dotyczące sposobu oceny takich stanów faktycznych.

Nie wystarcza samo pokrewieństwo ani zamieszkiwanie z rolnikiem. Znaczenie mają rzeczywiste obowiązki w gospodarstwie, ich regularność, wielkość i profil gospodarstwa, zakres odpowiedzialności oraz możliwość stałego wykonywania pracy.

Sama doraźna pomoc, wykonywana okazjonalnie lub tylko podczas sporadycznych wizyt, może być niewystarczająca. Szczególnej oceny wymaga pomoc w gospodarstwie podczas nauki w szkole. Nauka nie powinna być oceniana w oderwaniu od okoliczności konkretnej sprawy; znaczenie ma m.in. miejsce szkoły, możliwość codziennego powrotu do gospodarstwa oraz rzeczywisty zakres wykonywanej pracy.

Jeżeli chodzi o okres od 1 stycznia 1983 r. do listopada 1983 r., konieczne jest więc szczegółowe ustalenie warunków pracy, miejsca zamieszkania, osoby prowadzącej gospodarstwo oraz tego, czy zainteresowana osoba odpowiadała wymaganiom dotyczącym domownika właściwym dla tego okresu.

Co zmieniło się w stażu pracy od 2026 r.?

Od 2026 r. obok szczególnej ustawy dotyczącej pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym funkcjonuje rozszerzony katalog okresów zaliczanych do okresu zatrudnienia na podstawie art. 302¹ Kodeksu pracy. Nowelizacja nie uchyliła ani nie zastąpiła ustawy z 20 lipca 1990 r. Są to dwa odrębne mechanizmy.

Nowy art. 302¹ obejmuje m.in. określone okresy prowadzenia pozarolniczej działalności, współpracy przy takiej działalności, wykonywania umowy zlecenia, umowy agencyjnej lub umowy o świadczenie usług, a także okresy członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej i spółdzielni kółek rolniczych. Przepisy określają warunki, na jakich poszczególne okresy mogą zostać zaliczone, w tym zasady związane z ubezpieczeniami społecznymi oraz dokumentowaniem aktywności.

Nowe zasady stosuje się:

• od 1 stycznia 2026 r. u pracodawców będących jednostkami sektora finansów publicznych,
• od 1 maja 2026 r. u pozostałych pracodawców.

Nie oznacza to, że każda pomoc w gospodarstwie rolnym wykonywana w przeszłości stała się od 2026 r. automatycznie okresem zatrudnienia. Jeżeli zainteresowany chce zaliczyć samą pracę w indywidualnym gospodarstwie rolnym jako prowadzenie gospodarstwa, pracę przed 1983 r. u rodziców lub teściów albo pracę domownika, nadal trzeba badać przesłanki ustawy z 20 lipca 1990 r.

Inaczej będzie, gdy dana osoba wykonywała na przykład umowę zlecenia. Jeżeli okres spełnia wymagania art. 302¹ Kodeksu pracy, podstawą jego zaliczenia może być właśnie nowy przepis, nawet gdy czynności wykonywano w gospodarstwie rolnym. Nie należy wtedy utożsamiać zleceniobiorcy z domownikiem rolnika ani próbować automatycznie stosować ustawy z 1990 r.

24 miesiące na udokumentowanie nowych okresów

Pracownicy, którzy byli zatrudnieni u danego pracodawcy w dniu rozpoczęcia stosowania nowych przepisów, otrzymali 24 miesiące na przedstawienie dokumentów potwierdzających okresy zaliczane na nowych zasadach. Termin liczony jest odpowiednio od 1 stycznia 2026 r. w sektorze finansów publicznych albo od 1 maja 2026 r. u pozostałych pracodawców.

W przypadku pracownika sektora prywatnego zatrudnionego 1 maja 2026 r. oznacza to okres do 1 maja 2028 r. Niedochowanie tego terminu może spowodować, że pracodawca objęty regulacją przejściową nie będzie miał obowiązku uwzględnienia nieudokumentowanego okresu przy ustalaniu uprawnień pracowniczych.

Ten 24-miesięczny termin dotyczy dokumentowania okresów wprowadzonych nowymi przepisami. Nie należy przenosić go automatycznie na procedurę potwierdzania pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym na podstawie ustawy z 1990 r.

Jak udowodnić pracę w gospodarstwie rolnym?

Na wniosek zainteresowanej osoby właściwy urząd gminy powinien stwierdzić okresy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym, jeżeli dysponuje dokumentami pozwalającymi wydać zaświadczenie. Takie zaświadczenie o pracy w gospodarstwie przedstawia się następnie pracodawcy.

Jeżeli gmina nie ma dokumentów uzasadniających wydanie zaświadczenia, powinna poinformować o tym zainteresowaną osobę. W takiej sytuacji ustawa pozwala udowodnić okres pracy zeznaniami co najmniej dwóch świadków, którzy w spornym czasie mieszkali na terenie, na którym położone było gospodarstwo rolne.

Do wniosku warto dołączyć dokumenty pozwalające odtworzyć rzeczywistą sytuację, w szczególności:

• potwierdzenie zameldowania lub zamieszkania w okresie pracy w gospodarstwie,
• dokumenty dotyczące własności, posiadania, prowadzenia i powierzchni gospodarstwa,
• informacje z ewidencji gruntów, dokumenty podatku rolnego albo archiwalne dokumenty gminy,
• dokumenty potwierdzające pokrewieństwo z osobą prowadzącą gospodarstwo,
• inne dokumenty wskazujące, kto prowadził gospodarstwo i w jakim okresie,
• zeznania świadków opisujące konkretne prace oraz czas ich wykonywania.

Świadkowie powinni opisywać fakty, a nie jedynie potwierdzać ogólne stwierdzenie, że dana osoba pomagała na roli. Znaczenie mają informacje o wykonywanych czynnościach, ich częstotliwości, okresie pracy, profilu i wielkości gospodarstwa oraz innych zajęciach zainteresowanego.

Zaświadczenie gminy a dokumenty ZUS po zmianach z 2026 r.

Nie należy mylić dwóch rodzajów dokumentacji. Zaświadczenie gminy i ewentualne zeznania świadków służą potwierdzaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym na zasadach ustawy z 1990 r.

Natomiast przy okresach dodanych do stażu przez art. 302¹ Kodeksu pracy podstawowym dokumentem dla wielu rodzajów aktywności jest odpowiednie zaświadczenie ZUS, dotyczące m.in. podlegania ubezpieczeniom lub opłacania składek. W niektórych sytuacjach przepisy dopuszczają lub wymagają innych dokumentów. Samo posiadanie zaświadczenia z gminy nie zastępuje zaświadczenia ZUS potrzebnego do wykazania okresu zlecenia czy prowadzenia działalności, podobnie jak zaświadczenie ZUS dotyczące zlecenia nie dowodzi automatycznie pracy w gospodarstwie w charakterze domownika.

Co powinny zawierać wniosek i zeznania świadków?

We wniosku dotyczącym pracy w gospodarstwie warto wskazać dokładne daty, osobę prowadzącą gospodarstwo, jego położenie i powierzchnię oraz podstawę żądanego zaliczenia: prowadzenie gospodarstwa, pracę u rodziców lub teściów przed 1983 r. albo pracę w charakterze domownika po 1982 r.

Zeznania świadków powinny opierać się na ich własnej wiedzy. Przydatne są informacje, skąd świadek zna zainteresowaną osobę, gdzie wówczas mieszkał, jakie uprawy lub zwierzęta znajdowały się w gospodarstwie, jakie czynności wykonywał zainteresowany, jak regularnie pracował oraz czy równolegle uczył się albo pracował poza gospodarstwem.

Czy pracodawca musi zaliczyć pracę na roli?

Jeżeli zostały spełnione warunki ustawy z 20 lipca 1990 r., pracodawca powinien ocenić przedstawione dokumenty z uwzględnieniem przepisów, od których zależy konkretne uprawnienie pracownicze. Sama ustawa nie powoduje jednak zaliczenia okresu pracy na roli do każdego rodzaju stażu bez wyjątku.

Ustawy nie stosuje się, jeżeli przepisy lub regulacje dotyczące danego uprawnienia przewidują zaliczanie wyłącznie okresów zatrudnienia w określonej branży, zakładzie pracy, zawodzie albo na określonym stanowisku czy w szczególnych warunkach. Ustawa z 1990 r. zawiera również szczególną regulację dotyczącą świadczeń przysługujących po upływie roku pracy lub okresu krótszego niż rok.

Nie należy przy tym przenosić tych ograniczeń automatycznie na okresy zaliczane od 2026 r. na podstawie art. 302¹ Kodeksu pracy. Nowy przepis ma własny zakres zastosowania i może wpływać m.in. na ogólny staż istotny dla wymiaru urlopu wypoczynkowego.

Szczególne reguły dotyczące zatrudnienia w szkole i uprawnień nauczycielskich omawia materiał o zaliczaniu pracy do stażu nauczyciela.

Jeżeli pracodawca odmawia zaliczenia okresu, warto poprosić o pisemne stanowisko wskazujące przyczynę odmowy. Spór o uprawnienia pracownicze może ostatecznie podlegać rozstrzygnięciu przez sąd pracy. Szerzej problem pracy członka rodziny omawia materiał o wliczaniu pracy na roli do stażu.

Co wynika z opisanej sytuacji?

Osoba, która od ukończenia 16 lat mieszkała z babcią i matką oraz pracowała w gospodarstwie, może starać się o zaliczenie odpowiedniego okresu do stażu pracy. Nie jest to jednak automatyczne. Najpierw trzeba rozdzielić okres od września 1980 r. do 31 grudnia 1982 r. oraz okres od 1 stycznia 1983 r. do listopada 1983 r.

Dla pierwszego okresu najważniejsze jest wykazanie, że spełniono warunki dotyczące gospodarstwa prowadzonego przez rodziców lub teściów oraz późniejszego objęcia tego gospodarstwa i rozpoczęcia jego prowadzenia. Dla drugiego okresu należy ustalić, czy zainteresowana osoba spełniała wymagania pozwalające traktować ją jako domownika i czy wykonywana praca miała charakter wymagany przez przepisy właściwe dla tego okresu.

Zaświadczenie o zameldowaniu i zeznania świadków mogą być ważnymi dowodami, lecz powinny zostać uzupełnione dokumentami dotyczącymi samego gospodarstwa, jego powierzchni, własności, sposobu prowadzenia oraz ewentualnego późniejszego przejęcia. W sprawach obejmujących początek lat osiemdziesiątych szczególnie ważne jest precyzyjne ustalenie dat i stanu prawnego właściwego dla poszczególnych okresów.

FAQ

Czy praca w gospodarstwie babci może być doliczona do stażu pracy?

Może to być możliwe, ale zależy od okresu pracy i właściwej podstawy prawnej. Dla okresów sprzed 1 stycznia 1983 r. ustawa wymienia pracę w gospodarstwie prowadzonym przez rodziców lub teściów i wymaga późniejszego objęcia tego gospodarstwa. Po 31 grudnia 1982 r. podstawą może być praca w charakterze domownika, jeżeli zostały spełnione wymagane przesłanki.

Czy zeznania dwóch świadków wystarczą?

Ustawa przewiduje możliwość wykazania okresu pracy zeznaniami co najmniej dwóch świadków, jeżeli urząd gminy nie dysponuje dokumentami potrzebnymi do wydania zaświadczenia. Świadkowie muszą mieszkać w spornym okresie na terenie, na którym znajdowało się gospodarstwo, a ich zeznania powinny konkretnie opisywać wykonywaną pracę.

Czy nauka w szkole wyklucza zaliczenie pracy na roli?

Nie można przyjąć jednej odpowiedzi dla wszystkich okresów. Znaczenie mają przepisy właściwe dla czasu wykonywania pracy oraz faktyczne możliwości stałej pracy w gospodarstwie. Przy ocenie bierze się pod uwagę m.in. miejsce nauki, dojazdy, zamieszkanie i rzeczywisty zakres obowiązków.

Czy nowe przepisy od 2026 r. zastąpiły ustawę o pracy w gospodarstwie z 1990 r.?

Nie. Ustawa z 20 lipca 1990 r. nadal reguluje szczególne przypadki zaliczania pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym. Art. 302¹ Kodeksu pracy wprowadził dodatkowe okresy zaliczane do stażu, ale nie zamienił każdej pracy lub pomocy w gospodarstwie w okres zatrudnienia.

Czy zlecenie wykonywane w gospodarstwie rolnym można zaliczyć na podstawie art. 302¹ Kodeksu pracy?

Tak, jeżeli konkretny okres umowy zlecenia spełnia warunki przewidziane w art. 302¹ Kodeksu pracy i zostanie prawidłowo udokumentowany. Miejsce wykonywania zlecenia nie powoduje samo w sobie, że okres trzeba rozliczać jako pracę domownika na podstawie ustawy z 1990 r.

Ile czasu mam na przedstawienie dokumentów obecnemu pracodawcy?

Jeżeli byłeś zatrudniony u danego pracodawcy w dniu rozpoczęcia stosowania nowych zasad, na udokumentowanie okresów objętych nowelizacją przewidziano 24 miesiące. Dla sektora finansów publicznych termin biegnie od 1 stycznia 2026 r., a dla pozostałych pracodawców od 1 maja 2026 r. Reguła ta dotyczy nowych okresów z przepisów obowiązujących od 2026 r., a nie automatycznie okresów pracy w gospodarstwie rozliczanych według ustawy z 1990 r.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy - Dz.U. 1990 nr 54 poz. 310.

2. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 1770.

3. Ustawa z dnia 26 września 2025 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw - Dz.U. 2025 poz. 1423.

4. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Staż pracy na nowych zasadach - informacje o zakresie zmian, terminach stosowania oraz 24-miesięcznym okresie na przedstawienie dokumentów.

5. Państwowa Inspekcja Pracy, Nowe zasady ustalania stażu pracy w sektorze prywatnym od 01.05.2026 r..

6. Państwowa Inspekcja Pracy, opracowanie dotyczące zaliczania pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do stażu pracy - Inspektor Pracy 7/2025.