Sprzedaż jaj, mleka i miodu z gospodarstwa – kiedy potrzebna rejestracja?

Czy rolnik może sprzedawać jaja, mleko i miód bez zakładania działalności gospodarczej?

Tak. Polski system prawny przewiduje szczególne formy sprzedaży żywności pochodzącej z gospodarstwa rolnego, dzięki którym rolnik może oferować własne produkty konsumentom bez rejestrowania standardowej działalności gospodarczej. Nie oznacza to jednak, że może rozpocząć handel bez żadnego zgłoszenia.

Jaja, mleko surowe i nieprzetworzone produkty pszczele, w tym miód, należą do produktów pochodzenia zwierzęcego. Ich sprzedaż podlega przepisom dotyczącym bezpieczeństwa żywności oraz nadzorowi Inspekcji Weterynaryjnej. W zależności od tego, co dokładnie rolnik zamierza sprzedawać, zastosowanie znajdą przede wszystkim dwie formy działalności:

• Sprzedaż bezpośrednia – przeznaczona do sprzedaży określonych, nieprzetworzonych produktów pochodzenia zwierzęcego wyprodukowanych z własnych surowców.
• Rolniczy handel detaliczny (RHD) – pozwalający na szerszy zakres produkcji, w tym przetwarzanie produktów i sprzedaż żywności konsumentom końcowym.

Wybór odpowiedniej formy zależy przede wszystkim od rodzaju produktu i planowanego sposobu jego przygotowania. Nie można dowolnie nazwać działalności sprzedażą bezpośrednią, jeżeli w rzeczywistości obejmuje ona przetwarzanie żywności.

Sprzedaż bezpośrednia – jakie produkty można sprzedawać?

Podstawą prawną sprzedaży bezpośredniej jest ustawa z 16 grudnia 2005 r. o produktach pochodzenia zwierzęcego oraz rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 30 września 2015 r. w sprawie wymagań weterynaryjnych przy produkcji produktów pochodzenia zwierzęcego przeznaczonych do sprzedaży bezpośredniej.

Zgodnie z § 2 i § 3 rozporządzenia sprzedaż bezpośrednia obejmuje wyłącznie produkty uzyskane z własnych surowców przez podmiot prowadzący taką działalność. W przypadku omawianych produktów są to:

• jaja pozyskane od drobiu lub ptaków bezgrzebieniowych,
• mleko surowe, siara i surowa śmietana pochodzące z gospodarstwa produkcji mleka,
• nieprzetworzone produkty pszczele, w tym miód, pyłek pszczeli, pierzga i mleczko pszczele.

Sprzedaż może być prowadzona bezpośrednio konsumentom końcowym, a także do zakładów prowadzących handel detaliczny, które bezpośrednio zaopatrują konsumentów. Przykładem takiego odbiorcy może być lokalny sklep spożywczy.

Sprzedaż jaj z własnego gospodarstwa

Rolnik utrzymujący kury nioski może sprzedawać pozyskane od nich jaja w ramach sprzedaży bezpośredniej. Nie musi przy tym prowadzić zakładu pakowania jaj ani zakładać firmy, jeżeli spełnia warunki przewidziane dla tej formy działalności.

Obowiązują jednak ograniczenia ilościowe. Podstawowy limit produkcji jaj kurzych przeznaczonych do sprzedaży bezpośredniej wynosi 2450 sztuk tygodniowo. W przypadku jaj pozyskanych od ptaków bezgrzebieniowych, np. strusi, przewidziano limit 500 sztuk rocznie.

W przypadku jaj kurzych możliwe jest wystąpienie do powiatowego lekarza weterynarii o zgodę na przekroczenie limitu tygodniowego. Warunkiem jest zachowanie rocznego limitu wynoszącego 127 400 sztuk.

Jaja muszą być pozyskiwane, przechowywane i sprzedawane w warunkach zapewniających ich bezpieczeństwo. Nie mogą być pęknięte ani zanieczyszczone w sposób stwarzający zagrożenie dla konsumenta. Należy również przestrzegać zasad higieny dotyczących pomieszczeń, opakowań i transportu.

Trzeba odróżnić sprzedaż bezpośrednią od standardowego obrotu jajami wprowadzanymi na rynek przez profesjonalne zakłady. W zależności od skali produkcji, kanału dystrybucji i statusu producenta mogą mieć zastosowanie dodatkowe przepisy dotyczące klasyfikacji, znakowania i pakowania jaj. Nie należy automatycznie zakładać, że sam wpis dotyczący sprzedaży bezpośredniej zwalnia z każdego obowiązku wynikającego z przepisów o normach handlowych jaj.

Sprzedaż mleka z własnego gospodarstwa

Sprzedaż bezpośrednia może obejmować mleko surowe, siarę oraz surową śmietanę. Produkty te muszą pochodzić z gospodarstwa produkcji mleka i spełniać wymagania weterynaryjne dotyczące ich pozyskiwania oraz przechowywania.

W przypadku mleka surowego podstawowy limit wynosi 1000 litrów tygodniowo, a w przypadku surowej śmietany 200 litrów tygodniowo. Powiatowy lekarz weterynarii może wyrazić zgodę na przekroczenie limitu tygodniowego, pod warunkiem zachowania odpowiedniego limitu rocznego. Wynosi on 52 000 litrów dla mleka surowego lub mleka surowego i siary łącznie oraz 10 400 litrów dla surowej śmietany.

Wymagania dotyczące mleka są szczególnie rygorystyczne. Zgodnie z § 32 rozporządzenia mleko surowe przeznaczone do sprzedaży bezpośredniej musi być pozyskiwane w sposób higieniczny. Co do zasady podlega również badaniu na oznaczenie liczby bakterii co najmniej raz w miesiącu. Przepisy przewidują określone parametry mikrobiologiczne, których przekroczenie wyklucza możliwość przeznaczenia mleka do sprzedaży.

Temperatura przechowywania i transportowania mleka surowego, siary i surowej śmietany nie może przekraczać 6°C. Produkty należy przechowywać w czystych, zamkniętych pojemnikach lub opakowaniach jednostkowych.

Sprzedaż miodu i produktów pszczelich

W ramach sprzedaży bezpośredniej pszczelarz może oferować nieprzetworzone produkty pszczele pochodzące z własnej pasieki. Dotyczy to przede wszystkim miodu, ale również pyłku pszczelego, pierzgi i mleczka pszczelego.

W przypadku sprzedaży bezpośredniej miodu przepisy nie ustanawiają analogicznych limitów tygodniowych jak dla mleka czy jaj kurzych. Nie oznacza to jednak braku wymagań dotyczących bezpieczeństwa żywności, higieny produkcji i właściwego oznakowania.

Miód musi być pozyskiwany, przechowywany i przygotowywany do sprzedaży w warunkach ograniczających ryzyko zanieczyszczenia. Pomieszczenia, urządzenia i opakowania powinny być utrzymywane w czystości. Istotne jest również prawidłowe oznaczenie produktu, w szczególności jego nazwy, pochodzenia i innych informacji wymaganych przez przepisy dotyczące znakowania żywności.

Jeżeli pszczelarz kupuje miód od innych producentów i następnie sprzedaje go jako własny produkt w ramach sprzedaży bezpośredniej, narusza podstawową zasadę tej formy działalności. Sprzedaż bezpośrednia nie służy bowiem do handlu towarem pochodzącym od innych producentów.

Gdzie można sprzedawać produkty w ramach sprzedaży bezpośredniej?

Sprzedaż bezpośrednia podlega ograniczeniom terytorialnym określonym w § 5 rozporządzenia z 30 września 2015 r. Co do zasady rolnik może sprzedawać produkty:

• na terenie województwa, w którym odbywa się ich produkcja,
• na terenie województw sąsiadujących z województwem produkcji,
• w innych województwach podczas wystaw, festynów, targów i kiermaszów organizowanych w celu promocji tych produktów.

Sprzedaż może odbywać się bezpośrednio w gospodarstwie, na targowiskach, z odpowiednich obiektów ruchomych lub tymczasowych, a w przypadku niektórych produktów również z urządzeń dystrybucyjnych. Możliwe jest także zaopatrywanie lokalnych zakładów handlu detalicznego bezpośrednio obsługujących konsumentów.

Jeżeli rolnik chce sprzedawać swoje produkty podczas imprezy promocyjnej w województwie innym niż województwo produkcji lub województwo sąsiadujące, powinien przekazać właściwemu miejscowo powiatowemu lekarzowi weterynarii pisemną informację co najmniej 7 dni przed rozpoczęciem sprzedaży. Informacja powinna zawierać dane producenta oraz miejsce i okres planowanej sprzedaży.

Jak zarejestrować sprzedaż bezpośrednią u powiatowego lekarza weterynarii?

Rolnik, który chce rozpocząć sprzedaż bezpośrednią produktów pochodzenia zwierzęcego, musi dokonać rejestracji zakładu u właściwego powiatowego lekarza weterynarii. Nie wystarczy samo zgłoszenie działalności w urzędzie gminy ani informacja o prowadzeniu gospodarstwa w KRUS.

Procedura obejmuje następujące czynności:

1. Ustalenie zakresu sprzedaży. Należy określić, jakie produkty będą oferowane, skąd będą pochodziły surowce oraz w jakich miejscach będzie prowadzona sprzedaż.
2. Przygotowanie wniosku. Wniosek o wpis zakładu do rejestru powinien zawierać dane podmiotu, adres miejsca prowadzenia działalności oraz określenie jej zakresu.
3. Złożenie wniosku do właściwego organu. Dokument należy skierować do powiatowego lekarza weterynarii właściwego ze względu na miejsce prowadzenia działalności.
4. Oczekiwanie na rejestrację. Wniosek należy złożyć co najmniej 30 dni przed planowanym rozpoczęciem sprzedaży.
5. Przygotowanie gospodarstwa do działalności. Należy zapewnić warunki higieniczne, odpowiednie przechowywanie produktów oraz dokumentację wymaganą dla danego rodzaju sprzedaży.

Wniosek powinien dokładnie odzwierciedlać rzeczywisty zakres działalności. Jeżeli rolnik zamierza sprzedawać jednocześnie jaja, mleko i miód, powinien wskazać wszystkie te produkty, zamiast zgłaszać tylko jeden rodzaj sprzedaży i później samodzielnie rozszerzać działalność.

W przypadku sprzedaży bezpośredniej nie należy utożsamiać wpisu do rejestru z zatwierdzeniem zakładu na zasadach właściwych dla innych rodzajów działalności spożywczej. Szczegółowe wymagania zależą od rodzaju produktów i obowiązujących przepisów.

Warto wcześniej skontaktować się z właściwym powiatowym inspektoratem weterynarii i uzyskać aktualny formularz wniosku oraz informacje o wymaganiach dotyczących konkretnego rodzaju produkcji.

Rolniczy handel detaliczny – kiedy lepiej wybrać RHD?

Sprzedaż bezpośrednia nie zawsze będzie odpowiednia. Jeżeli rolnik zamierza przetwarzać mleko, produkować sery, jogurty, masło albo inne wyroby zawierające produkty pochodzenia zwierzęcego, powinien rozważyć rolniczy handel detaliczny.

RHD jest formą działalności umożliwiającą wytwarzanie i zbywanie żywności pochodzącej z własnego gospodarstwa, także po jej przetworzeniu. W przypadku produktów jednoskładnikowych, takich jak mleko, jaja czy miód, produkt musi w całości pochodzić z własnej hodowli lub chowu. W przypadku żywności wieloskładnikowej co najmniej jeden składnik musi pochodzić w całości z własnej uprawy, hodowli lub chowu.

W ramach RHD można zatem sprzedawać nie tylko surowe mleko, ale również produkty mleczne, pod warunkiem spełnienia właściwych wymagań sanitarnych i weterynaryjnych.

Gdzie złożyć wniosek o wpis do RHD?

Jeżeli działalność obejmuje produkty pochodzenia zwierzęcego, takie jak jaja, mleko, miód, albo żywność złożoną zawierającą składniki pochodzenia zwierzęcego i roślinnego, wniosek o wpis zakładu do rejestru składa się do właściwego powiatowego lekarza weterynarii. Należy to zrobić co najmniej 30 dni przed planowanym rozpoczęciem działalności.

Jeżeli rolnik zamierza prowadzić RHD wyłącznie w zakresie żywności pochodzenia niezwierzęcego, właściwym organem jest państwowy powiatowy inspektor sanitarny.

W przypadku RHD obejmującego produkty pochodzenia zwierzęcego nie ma obowiązku sporządzania projektu technologicznego zakładu. Nie oznacza to jednak zwolnienia z wymagań higienicznych i bezpieczeństwa żywności.

Gdzie i w jakich ilościach można sprzedawać w ramach RHD?

W RHD sprzedaż konsumentom końcowym może odbywać się na terytorium całej Polski bez limitów ilościowych określonych dla dostaw do zakładów detalicznych.

Inne zasady obowiązują przy dostawach do sklepów i innych zakładów prowadzących handel detaliczny z przeznaczeniem dla konsumenta końcowego. W takim przypadku obowiązują limity określone w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 12 września 2022 r. oraz ograniczenia terytorialne. W przypadku produktów pochodzenia zwierzęcego i żywności złożonej dostawy są ograniczone zasadniczo do województwa produkcji oraz określonych sąsiadujących powiatów i miast.

Co do zasady produkcja i zbywanie żywności w ramach RHD odbywają się bez udziału pośrednika. Wyjątek dotyczy udziału pośrednika podczas wystaw, festynów, targów i kiermaszów organizowanych w celu promocji żywności.

RHD wymaga również prowadzenia odpowiedniej dokumentacji, w szczególności ewidencji ilości i rodzaju żywności dostarczanej do zakładów handlu detalicznego. Miejsce sprzedaży konsumentom powinno być oznaczone napisem „rolniczy handel detaliczny” i zawierać wymagane informacje o podmiocie oraz miejscu produkcji.

Czy do sprzedaży jaj, mleka i miodu potrzebny jest wpis do CEIDG?

Nie. Sam fakt prowadzenia sprzedaży bezpośredniej albo rolniczego handlu detalicznego nie oznacza automatycznie obowiązku zakładania jednoosobowej działalności gospodarczej i uzyskiwania wpisu do CEIDG.

Trzeba jednak rozróżnić rejestrację działalności w Inspekcji Weterynaryjnej od rejestracji przedsiębiorcy. Są to dwa odrębne zagadnienia. Rolnik może być zobowiązany do uzyskania wpisu zakładu do rejestru prowadzonego przez powiatowego lekarza weterynarii, mimo że nie rejestruje firmy w CEIDG.

Jeżeli sprzedaż wykracza poza warunki przewidziane dla sprzedaży bezpośredniej lub RHD, np. obejmuje działalność handlową niezwiązaną z własną produkcją, konieczna może być inna forma organizacyjna i rejestracyjna. Znaczenie mają również przepisy podatkowe i ubezpieczeniowe.

Osoby prowadzące gospodarstwo powinny uwzględnić także swoją sytuację w KRUS. Samo rozpoczęcie sprzedaży produktów z gospodarstwa nie oznacza automatycznie utraty ubezpieczenia rolniczego. Inaczej może wyglądać sytuacja, gdy rolnik podejmuje dodatkową pozarolniczą działalność gospodarczą. Przy planowaniu zmian dotyczących gospodarstwa pomocny może być również poradnik dotyczący renty z KRUS a przejęcia gospodarstwa.

W przypadku wspólnego prowadzenia produkcji przez członków rodziny trzeba dodatkowo ustalić, kto faktycznie jest producentem i podmiotem odpowiedzialnym za sprzedaż. Sam fakt współwłasności gruntów nie przesądza o tym, że wszyscy współwłaściciele automatycznie mogą korzystać z jednego wpisu do rejestru. Więcej na temat organizacji takiej działalności można przeczytać w opracowaniu dotyczącym gospodarstwa z bratem.

Jakie wymagania sanitarne musi spełnić rolnik?

Niezależnie od wybranej formy sprzedaży rolnik odpowiada za bezpieczeństwo żywności, którą wprowadza na rynek. Obowiązek ten wynika między innymi z rozporządzenia (WE) nr 178/2002 oraz rozporządzenia (WE) nr 852/2004 dotyczącego higieny środków spożywczych.

Zakres szczegółowych wymagań zależy od produktu. W przypadku jaj i miodu szczególne znaczenie ma ochrona przed zanieczyszczeniem oraz właściwe przechowywanie. W przypadku mleka dochodzą wymagania dotyczące pozyskiwania, badań mikrobiologicznych i temperatury.

Rolnik powinien w szczególności:

• utrzymywać pomieszczenia i urządzenia wykorzystywane przy produkcji w odpowiednim stanie higienicznym,
• zapewnić czystość opakowań oraz zabezpieczenie produktów przed zanieczyszczeniem,
• stosować odpowiednie warunki przechowywania i transportu,
• prowadzić dokumentację wymaganą dla danego rodzaju działalności,
• zapewnić możliwość identyfikacji pochodzenia produktów i odtworzenia informacji o ich wytworzeniu oraz sprzedaży,
• przestrzegać zasad dotyczących znakowania żywności.

Przy RHD należy również pamiętać o obowiązku oznaczenia miejsca sprzedaży i podawania danych wymaganych przez przepisy. Jeżeli produkty są dostarczane do sklepów, trzeba prowadzić odpowiednią ewidencję oraz zapewnić informacje umożliwiające identyfikowalność żywności pochodzenia zwierzęcego.

Co grozi za sprzedaż produktów bez wymaganej rejestracji?

Rozpoczęcie sprzedaży jaj, mleka lub miodu bez wymaganego wpisu do rejestru może prowadzić do interwencji właściwego organu kontroli żywności. Inspekcja Weterynaryjna może sprawdzić sposób produkcji, przechowywania i sprzedaży produktów, a także dokumentację dotyczącą działalności.

W zależności od stwierdzonych nieprawidłowości konsekwencje mogą obejmować:

• nakaz usunięcia stwierdzonych uchybień,
• ograniczenie lub zakaz wprowadzania określonych produktów do obrotu,
• wycofanie żywności, która nie spełnia wymagań bezpieczeństwa,
• postępowanie administracyjne lub nałożenie sankcji przewidzianych w przepisach o bezpieczeństwie żywności i produktach pochodzenia zwierzęcego.

Ryzyko nie dotyczy wyłącznie braku rejestracji. Naruszeniem może być również sprzedaż produktów pochodzących z innych gospodarstw w ramach sprzedaży bezpośredniej, przekroczenie limitów produkcji, prowadzenie niedozwolonego przetwórstwa lub niespełnianie wymagań higienicznych.

Jeżeli rolnik prowadzi sprzedaż od dłuższego czasu bez rejestracji, powinien przede wszystkim ustalić właściwą formę działalności i skontaktować się z właściwym powiatowym lekarzem weterynarii. Samo późniejsze złożenie wniosku nie legalizuje automatycznie wcześniejszej sprzedaży.

Najczęstsze pytania o sprzedaż produktów z gospodarstwa

Czy mogę sprzedawać kilka jajek dziennie sąsiadom bez rejestracji?

Nie należy zakładać, że niewielka ilość sprzedaży automatycznie zwalnia z rejestracji. Sprzedaż jaj pozyskanych z własnego gospodarstwa w ramach sprzedaży bezpośredniej również wymaga wpisu do właściwego rejestru. Nie istnieje ogólne zwolnienie wyłącznie z powodu sprzedaży niewielkiej liczby jaj.

Czy mogę sprzedawać miód z własnej pasieki przez Internet?

Sprzedaż internetowa wymaga uwzględnienia właściwej formy działalności i zasad dotyczących miejsca oraz sposobu zbywania żywności. Nie można automatycznie przenieść zasad sprzedaży bezpośredniej na dowolną wysyłkę produktów do klientów. Jeżeli sprzedaż odbywa się w ramach RHD, sprzedaż konsumentom końcowym może być prowadzona na terenie całego kraju, ale nadal trzeba przestrzegać wymagań dotyczących bezpieczeństwa, oznakowania i dostawy żywności.

Czy mogę sprzedawać mleko pasteryzowane w ramach sprzedaży bezpośredniej?

Sprzedaż bezpośrednia w zakresie mleka obejmuje mleko surowe, siarę i surową śmietanę. Pasteryzowane mleko spożywcze jest produktem poddanym obróbce i wymaga zastosowania odpowiedniej formy działalności oraz spełnienia właściwych wymagań weterynaryjnych. Należy w takim przypadku rozważyć RHD lub inną dopuszczalną formę działalności.

Czy mogę sprzedawać miód kupiony od innego pszczelarza jako swój?

Nie w ramach sprzedaży bezpośredniej. Ta forma działalności obejmuje wyłącznie produkty uzyskane z własnych surowców. Jeżeli rolnik lub pszczelarz chce prowadzić również handel produktami kupionymi od innych producentów, musi ustalić właściwą formę działalności i wymagania rejestracyjne dla takiego obrotu.

Czy rolnik może sprzedawać jaja, mleko i miód w jednym gospodarstwie?

Tak. Możliwe jest prowadzenie sprzedaży kilku rodzajów produktów pochodzenia zwierzęcego w ramach odpowiednio zgłoszonej działalności. We wniosku należy wskazać wszystkie planowane rodzaje produktów, a gospodarstwo musi spełniać wymagania właściwe dla każdego z nich. Nie wystarczy wpis obejmujący wyłącznie jaja, jeżeli faktycznie sprzedawane jest również mleko i miód.

Czy do sprzedaży bezpośredniej potrzebuję zgody sanepidu?

W przypadku sprzedaży bezpośredniej produktów pochodzenia zwierzęcego, takich jak jaja, mleko surowe i miód, właściwym organem rejestrującym jest co do zasady powiatowy lekarz weterynarii, a nie sanepid. Państwowa Inspekcja Sanitarna jest właściwa m.in. dla rejestracji RHD obejmującego wyłącznie żywność pochodzenia niezwierzęcego. Kompetencje organów zależą od rodzaju prowadzonej działalności.

O czym pamiętać przed rozpoczęciem sprzedaży?

Rolnik, który chce legalnie sprzedawać jaja, mleko lub miód z własnego gospodarstwa, powinien najpierw określić, czy jego działalność będzie miała charakter sprzedaży bezpośredniej, czy RHD. Wybór ten wpływa na zakres dopuszczalnej produkcji, wymagania higieniczne, ograniczenia ilościowe i terytorialne oraz dokumentację.

Jeżeli gospodarstwo jest dopiero przejmowane albo rolnik planuje równolegle prowadzić inną działalność, warto przeanalizować również skutki organizacyjne i ubezpieczeniowe takiego rozwiązania. W niektórych sytuacjach znaczenie może mieć także zakup gospodarstwa a działalność gospodarcza. Przy planowaniu zaplecza produkcyjnego trzeba natomiast uwzględnić odrębne przepisy dotyczące inwestycji i zabudowy, w tym zagadnienie budynku gospodarczego na działce rolnej.