KRUS a umowa o pomocy przy zbiorach – obowiązki rolnika i pomocnika

Rolnik korzystający z pomocy przy pracach sezonowych może zawrzeć z osobą pomagającą umowę o pomocy przy zbiorach. Jest to szczególny rodzaj umowy cywilnoprawnej, uregulowany w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników. Nie jest zwykłą umową o pracę ani umową-zleceniem, dlatego obowiązki wobec KRUS zostały określone odrębnie.

Najczęstsze problemy dotyczą zakresu dozwolonych prac, terminu zgłoszenia pomocnika, rozliczenia składek oraz sytuacji, gdy osoba pomagająca posiada już inne ubezpieczenie. Znaczenie ma również prawidłowe udokumentowanie okresu wykonywania pomocy.

Kto może zawrzeć umowę o pomocy przy zbiorach?

Umowę zawiera rolnik prowadzący na własny rachunek działalność rolniczą w gospodarstwie rolnym z pełnoletnią osobą, która zobowiązuje się do odpłatnego, osobistego świadczenia pomocy przy zbiorach.

Rolnik zgłaszający pomocnika nie musi sam podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników. Zgodnie z informacjami KRUS może to być również osoba ubezpieczona w innym systemie, pobierająca emeryturę lub rentę, a nawet niefigurująca wcześniej w ewidencji KRUS, pod warunkiem prowadzenia na własny rachunek działalności rolniczej w gospodarstwie.

Pomocnikiem może być także osoba, która równolegle pracuje na etacie, prowadzi działalność gospodarczą, jest rolnikiem, małżonkiem rolnika lub domownikiem w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Pomocnik nie staje się przez samo zawarcie umowy rolnikiem ani domownikiem. Podlega szczególnemu ubezpieczeniu z tytułu pomocy przy zbiorach. Trzeba więc odróżnić jego sytuację od podstawowego ubezpieczenia rolników i domowników.

Jakie prace można wykonywać na podstawie umowy o pomocy przy zbiorach?

Umowa może dotyczyć wyłącznie produktów rolnych i czynności wskazanych w przepisach. Chodzi o zbiory chmielu, owoców, warzyw, tytoniu, ziół i roślin zielarskich oraz określone prace bezpośrednio z nimi związane.

Ustawowy zakres obejmuje zbieranie wymienionych produktów, usuwanie zbędnych części roślin, klasyfikowanie lub sortowanie zbiorów, a także inne czynności służące przygotowaniu tych produktów do transportu, przechowywania lub sprzedaży albo związane z pielęgnowaniem i poprawą jakości plonów.

O dopuszczalności umowy decyduje rzeczywisty rodzaj wykonywanych czynności, a nie sama nazwa dokumentu. Nie można dowolnie obejmować tą umową wszystkich prac sezonowych wykonywanych w gospodarstwie.

Jeżeli planowane obowiązki wykraczają poza ustawowy katalog, trzeba rozważyć inną odpowiednią podstawę współpracy. Odrębne zagadnienia przedstawia artykuł zatrudnienie pracownika przez rolnika a KRUS.

Umowa na piśmie – co powinna zawierać?

Umowę o pomocy przy zbiorach zawiera się w formie pisemnej przed rozpoczęciem świadczenia pomocy. Rolnik powinien przygotować dokument określający strony współpracy, rodzaj i miejsce wykonywanych czynności, okres pomocy oraz uzgodnione wynagrodzenie.

W umowie należy w szczególności wskazać:

• dane identyfikacyjne rolnika i pełnoletniego pomocnika;
• konkretne czynności objęte umową, odpowiadające ustawowemu katalogowi;
• miejsce świadczenia pomocy w gospodarstwie;
• dzień rozpoczęcia i przewidywany dzień zakończenia pomocy;
• wynagrodzenie oraz sposób jego ustalenia i wypłaty;
• ewentualne dodatkowe uzgodnienia dotyczące organizacji wykonywania pomocy.

Dokładne wskazanie dnia rozpoczęcia pomocy ma znaczenie ubezpieczeniowe. Ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie w przewidzianym dla pomocnika zakresie powstaje od dnia oznaczonego w umowie jako początek świadczenia pomocy, a jeżeli takiego dnia nie wskazano – od dnia zawarcia umowy.

Rolnik jest zobowiązany zapewnić pomocnikowi odpowiednie narzędzia niezbędne do wykonywania pomocy. Pomocnik świadczy ją osobiście. Do kwestii nieuregulowanych szczególnymi przepisami stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego.

Każda ze stron może wypowiedzieć umowę. Co do zasady rozwiązuje się ona z upływem dnia, w którym została wypowiedziana, chyba że strony postanowiły inaczej.

7 dni na zgłoszenie i 180 dni pomocy w roku

Termin zgłoszenia pomocnika do KRUS

Rolnik zgłasza pomocnika do ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz ubezpieczenia zdrowotnego w KRUS w ciągu 7 dni od zawarcia umowy, lecz nie później niż przed upływem okresu, na jaki umowa została zawarta.

Przy krótkich umowach termin może zatem upłynąć wcześniej niż siódmego dnia od podpisania dokumentu. Nie należy też odkładać zgłoszenia do końca dopuszczalnego okresu, ponieważ w przypadku ubezpieczenia zdrowotnego znaczenie ma data dokonania zgłoszenia.

Jak liczyć limit 180 dni?

Łączny czas świadczenia pomocy na podstawie umów o pomocy przy zbiorach wynosi maksymalnie 180 dni w danym roku kalendarzowym, z uwzględnieniem szczególnych wyjątków ustawowych.

Limit jest przypisany do pomocnika, a nie do pojedynczego rolnika czy jednej umowy. Obejmuje okresy pomocy wykonywanej na podstawie takich umów u wszystkich rolników w danym roku. Zawarcie kolejnej umowy lub zmiana gospodarstwa nie powoduje rozpoczęcia liczenia limitu od nowa.

Przed zawarciem umowy rolnik powinien uzyskać od pomocnika oświadczenie o liczbie dni, przez które świadczył on w tym samym roku pomoc na podstawie umów zawartych z innymi rolnikami. Dokument ten należy zachować wraz z umową.

Jak zgłosić pomocnika i rozliczyć składki w KRUS?

Zgłoszenia dokonuje rolnik do właściwej jednostki KRUS, ustalonej według miejsca prowadzenia działalności rolniczej. Można skorzystać z usługi elektronicznej eKRUS albo z odpowiednich formularzy składanych w placówce, przesyłanych pocztą lub dopuszczonym kanałem elektronicznym.

Podstawowym dokumentem jest formularz KRUS UD-89a. Jeżeli zgłoszenie obejmuje więcej niż dwóch pomocników, wykorzystuje się również załącznik KRUS UD-89b.

Aktualne formularze i instrukcje znajdują się na oficjalnej stronie KRUS. Samo zgłoszenie pomocnika jest bezpłatne, nie oznacza jednak zwolnienia rolnika z opłacania składek.

Jakie ubezpieczenia i składki obejmują pomocnika?

Pomocnik podlega obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu w szczególnym, ograniczonym zakresie oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu. Nie jest to identyczny zakres ochrony jak w przypadku rolnika podlegającego pełnemu ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Składkę na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie ustala się za dni podlegania temu ubezpieczeniu. W przypadku niepełnego miesiąca stosuje się rozliczenie proporcjonalne.

Składka zdrowotna ma natomiast charakter miesięczny i niepodzielny, niezależnie od liczby dni podlegania ubezpieczeniu zdrowotnemu w danym miesiącu. Jej aktualna wysokość zależy od obowiązującej podstawy wymiaru.

Rolnik sam ustala należne składki według aktualnych stawek KRUS i opłaca je do 15. dnia miesiąca następującego po miesiącu, za który składki są należne. Wysokość składek należy sprawdzić dla konkretnego miesiąca rozliczeniowego.

Nie należy utożsamiać nazwy ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego z prawem pomocnika do wszystkich świadczeń dostępnych dla rolników. Szczegółowy zakres ochrony, składek i świadczeń po wypadku omawia odrębny materiał: pomocnik rolnika a ubezpieczenie w KRUS – zgłoszenie, składki i wypadek.

Jakie dokumenty powinien zachować rolnik?

Jeżeli umowa zostanie wypowiedziana przed planowanym terminem albo zmienią się dane lub okres świadczenia pomocy, rolnik powinien zgłosić odpowiednią zmianę do KRUS w ciągu 14 dni od jej zaistnienia. Do korekty wykorzystuje się odpowiednie formularze, między innymi KRUS UD-90a i w razie potrzeby UD-90b.

Czy zatrudnienie lub ubezpieczenie pomocnika w ZUS zwalnia ze zgłoszenia do KRUS?

Nie. Równoległe podleganie przez pomocnika ubezpieczeniu społecznemu w ZUS albo KRUS nie zwalnia rolnika z obowiązku zgłoszenia go z tytułu umowy o pomocy przy zbiorach. Co do zasady nie znosi również obowiązku opłacania należnych składek na ubezpieczenia przewidziane dla pomocnika.

Samo istnienie innego tytułu ubezpieczenia nie oznacza więc, że umowę można pozostawić bez zgłoszenia. Pomocnik może jednocześnie pozostawać pracownikiem innego podmiotu lub podlegać ubezpieczeniu z tytułu prowadzonej działalności.

Trzeba jednak odróżnić ubezpieczenie wynikające z umowy o pomocy przy zbiorach od oceny pozostałych tytułów ubezpieczeniowych danej osoby. Szczególne przypadki łączenia pracy i ubezpieczenia rolniczego zostały przedstawione w artykule praca i działalność gospodarcza a KRUS.

Skutki błędu, zaległości albo niewłaściwej umowy

Nieprawidłowe zgłoszenie pomocnika może prowadzić do konieczności wyjaśnienia sprawy przed KRUS. Problem może pojawić się między innymi wtedy, gdy rolnik nie zgłosi osoby pomagającej przy zbiorach, zgłosi ją po terminie, przekroczy ustawowy limit albo obejmie umową czynności wykraczające poza jej dopuszczalny zakres.

Konsekwencje zależą od rodzaju uchybienia. Mogą obejmować konieczność uregulowania zaległych należności wraz z ewentualnymi odsetkami, skorygowania okresu ubezpieczenia lub przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego.

Brak zgłoszenia może też spowodować poważne problemy z uzyskaniem ochrony ubezpieczeniowej. KRUS wskazuje, że niezgłoszenie pomocnika pozbawia go przewidzianych świadczeń z tytułu wypadku oraz możliwości korzystania z ubezpieczenia zdrowotnego w okresie pomocy. Dlatego zgłoszenia najlepiej dokonać jeszcze przed rozpoczęciem prac.

Jeżeli rzeczywista współpraca nie odpowiada warunkom umowy o pomocy przy zbiorach, może powstać konieczność oceny jej na gruncie innych przepisów, w tym prawa cywilnego, prawa pracy lub regulacji dotyczących ubezpieczeń społecznych.

Dokumenty, decyzja KRUS i odwołanie

W przypadku sporu z KRUS podstawowe znaczenie mają dokumenty przedstawione przez rolnika i pomocnika. Warto zachować umowę, oświadczenie o wcześniejszych okresach pomocy, potwierdzenia zgłoszeń, dowody opłacenia składek oraz korespondencję z Kasą.

KRUS nie musi wydawać odrębnej decyzji przy każdym prawidłowym zgłoszeniu pomocnika. Decyzja może zostać wydana w sprawie spornej, na przykład dotyczącej podlegania ubezpieczeniu lub innych obowiązków wynikających z przepisów.

Jeżeli KRUS wyda decyzję, z którą rolnik lub pomocnik się nie zgadza, możliwe jest skorzystanie ze środków odwoławczych. W typowych sprawach z zakresu ubezpieczenia społecznego rolników odwołanie do właściwego sądu wnosi się za pośrednictwem jednostki KRUS, która wydała decyzję, w terminie miesiąca od jej doręczenia. Należy jednak sprawdzić pouczenie zawarte w konkretnej decyzji oraz charakter rozstrzygnięcia.

Przed złożeniem odwołania należy ustalić, jakie dokładnie okoliczności zakwestionował KRUS i które dokumenty mogą potwierdzić prawidłowość zawarcia i wykonywania umowy.

FAQ – praktyczne pytania o umowę o pomocy przy zbiorach

Czy umowa o pomocy przy zbiorach jest umową o pracę?

Nie. Jest to szczególna umowa cywilnoprawna, a wykonywanie czynności na jej podstawie nie stanowi zatrudnienia w rozumieniu Kodeksu pracy. Nie oznacza to jednak, że każdą pracę w gospodarstwie można wykonywać na podstawie takiej umowy.

Czy rolnik nieubezpieczony w KRUS może zgłosić pomocnika?

Tak, jeżeli prowadzi na własny rachunek działalność rolniczą w gospodarstwie rolnym i spełnia pozostałe warunki przewidziane przepisami. Sam brak własnego ubezpieczenia w KRUS nie wyklucza możliwości zgłoszenia pomocnika.

Czy można zawrzeć kilka umów o pomocy przy zbiorach z tą samą osobą?

Tak, ale kolejne umowy nie znoszą rocznego limitu 180 dni obowiązującego na zasadach ogólnych. Rolnik musi uwzględnić również okresy pomocy świadczonej przez tę osobę u innych rolników.

Czy za pomocnika pracującego tylko kilka dni trzeba opłacić całą składkę zdrowotną?

Składka zdrowotna za pomocnika jest miesięczna i niepodzielna. Jeżeli w danym miesiącu powstał obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego, krótszy okres pomocy nie powoduje proporcjonalnego obniżenia tej składki. Inaczej oblicza się składkę na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie, która uwzględnia dni podlegania ubezpieczeniu.

Czy trzeba zgłosić wcześniejsze rozwiązanie umowy?

Tak. Skrócenie okresu wykonywania pomocy, w tym wcześniejsze wypowiedzenie umowy, wymaga poinformowania KRUS i odpowiedniej korekty danych. Termin zgłoszenia takiej zmiany wynosi 14 dni od jej zaistnienia.

Czy pomocnik będący emerytem może wykonywać pomoc przy zbiorach?

Tak. Samo pobieranie emerytury lub renty nie wyklucza zawarcia umowy o pomocy przy zbiorach. Rolnik nadal ma obowiązek prawidłowo zgłosić pomocnika do KRUS i rozliczyć składki wynikające z tej umowy.

Przed rozpoczęciem zbiorów najlepiej ustalić zakres prac, sprawdzić dostępny limit dni, podpisać umowę i niezwłocznie dokonać zgłoszenia. Po zakończeniu pomocy należy zweryfikować okres podlegania ubezpieczeniom, rozliczyć składki i zachować dokumentację.