Pomocnik rolnika a ubezpieczenie w KRUS – zgłoszenie, składki i wypadek

Pomocnik rolnika a ubezpieczenie w KRUS to problem, który pojawia się szczególnie przy sezonowych pracach w gospodarstwie. Sam fakt wykonywania pracy przy gospodarstwie nie zawsze oznacza automatyczne objęcie ochroną. Konieczne jest sprawdzenie warunków ustawowych oraz prawidłowe wykonanie obowiązków zgłoszeniowych.

Przepisy przewidują dla pomocnika rolnika szczególny reżim ubezpieczenia, odmienny od zasad dotyczących rolnika i domownika. Nie należy więc rozstrzygać obowiązku zgłoszenia pomocnika wyłącznie na podstawie ogólnych reguł zbiegu ubezpieczeń.

Kto jest pomocnikiem rolnika i kiedy podlega KRUS?

Pomocnikiem rolnika w rozumieniu ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników jest osoba pełnoletnia, z którą rolnik zawarł umowę o pomocy przy zbiorach. Jest to szczególny rodzaj umowy cywilnoprawnej, na podstawie której pomocnik osobiście i odpłatnie wykonuje określone czynności w gospodarstwie rolnym.

Umowę zawiera się na piśmie przed rozpoczęciem pomocy. Powinna określać zakres wykonywanych czynności i dzień rozpoczęcia pomocy, jeżeli jest on inny niż dzień zawarcia umowy. Samo nazwanie dowolnej pracy w gospodarstwie pomocą przy zbiorach nie wystarcza do zastosowania szczególnego reżimu KRUS.

Zgodnie z art. 91a ustawy umowa obejmuje czynności związane ze zbiorami chmielu, owoców, warzyw, tytoniu, ziół i roślin zielarskich, w tym:

• zbieranie wskazanych produktów rolnych;
• usuwanie zbędnych części roślin;
• klasyfikowanie i sortowanie zebranych produktów;
• przygotowywanie zbiorów do transportu, przechowywania lub sprzedaży oraz czynności związane z pielęgnowaniem i poprawą jakości plonów.

Katalog ten ma charakter zamknięty. Co do zasady umowa o pomocy przy zbiorach nie obejmuje dowolnych prac gospodarskich, takich jak obsługa zwierząt, remont budynków czy wykonywanie wszystkich prac polowych niezależnie od rodzaju uprawy.

Łączny czas świadczenia pomocy na podstawie takich umów, również zawieranych z różnymi rolnikami, nie może zasadniczo przekroczyć 180 dni w roku kalendarzowym. Przed zawarciem umowy pomocnik powinien złożyć oświadczenie o liczbie dni pomocy świadczonej wcześniej u innych rolników.

Pomocnik a rolnik i domownik – różnice w ubezpieczeniu

Pomocnik rolnika nie jest traktowany identycznie jak rolnik lub domownik. Rolnik i domownik mogą podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników na zasadach ogólnych, natomiast pomocnik wykonujący pracę na podstawie umowy o pomocy przy zbiorach podlega szczególnemu ubezpieczeniu o ograniczonym zakresie świadczeń.

Pomocnikiem może być również osoba, która już podlega ubezpieczeniom społecznym w ZUS albo KRUS, jest emerytem lub rencistą. Takie okoliczności nie eliminują obowiązku zgłoszenia z tytułu umowy o pomocy przy zbiorach.

Co więcej, zgłoszenia może dokonać rolnik prowadzący na własny rachunek działalność rolniczą w gospodarstwie, nawet jeśli sam nie jest ubezpieczony w KRUS. Nie jest więc konieczne, aby zgłaszający rolnik był już objęty ubezpieczeniem społecznym rolników.

Jak zgłosić pomocnika rolnika do KRUS w terminie 7 dni?

Rolnik, który zawarł z pomocnikiem umowę o pomocy przy zbiorach, ma obowiązek zgłoszenia go do ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz do ubezpieczenia zdrowotnego w KRUS.

Termin zgłoszenia wynosi 7 dni od dnia zawarcia umowy, lecz zgłoszenie musi nastąpić najpóźniej przed upływem okresu, na który umowa została zawarta. Przy krótkich umowach nie można więc czekać do siódmego dnia, jeśli okres świadczenia pomocy kończy się wcześniej.

Formularz zgłoszenia pomocnika i wymagane dane

Do zgłoszenia służy formularz KRUS UD-89a, zatytułowany „Zgłoszenie do ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz do ubezpieczenia zdrowotnego pomocnika/ów w okresie świadczenia pomocy na podstawie umowy o pomocy przy zbiorach”. W przypadku większej liczby zgłaszanych osób stosuje się również załącznik UD-89b.

Rolnik powinien przygotować swoje dane identyfikacyjne i adresowe, dane pomocnika, datę zawarcia umowy, okres pomocy oraz informacje niezbędne do ustalenia łącznej liczby dni pracy przy zbiorach w danym roku. Przy zgłaszaniu cudzoziemca mogą być potrzebne także dane dokumentu podróży i potwierdzenie uprawnienia do wykonywania pracy w Polsce.

Zgłoszenia można dokonać w jednostce KRUS właściwej ze względu na miejsce prowadzenia działalności rolniczej, przesłać je pocztą lub złożyć elektronicznie. Dostępna jest również usługa zgłaszania pomocników przez portal eKRUS.

Aktualne formularze i instrukcje są dostępne na oficjalnej stronie KRUS. W przypadku zmiany okresu pracy, wcześniejszego rozwiązania umowy lub błędnych danych należy złożyć odpowiednią korektę. O zmianach mających wpływ na ubezpieczenie rolnik informuje KRUS w terminie 14 dni.

Jakie składki płaci rolnik za pomocnika i jaką ochronę zapewniają?

Ubezpieczenie pomocnika rolnika obejmuje dwa obowiązkowe rodzaje ochrony: ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie w ustawowo ograniczonym zakresie oraz ubezpieczenie zdrowotne.

Rolnik opłaca składki za pomocnika, a ich rozliczenie odbywa się według zasad właściwych dla tego szczególnego tytułu ubezpieczenia. Nie stosuje się tutaj zwykłego rozliczenia składek właściwego dla pracownika zatrudnionego na podstawie umowy o pracę.

Ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie

Obowiązek tego ubezpieczenia powstaje od dnia określonego w umowie jako dzień rozpoczęcia świadczenia pomocy. Jeżeli takiego dnia nie wskazano, datą początkową jest dzień zawarcia umowy. Obowiązek ustaje od dnia następującego po dniu zaprzestania wykonywania pomocy.

Pomimo nazwy obejmującej ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie, zakres świadczeń jest ograniczony. Pomocnik może uzyskać jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo śmierci wskutek wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej, po spełnieniu ustawowych przesłanek.

Z samego ubezpieczenia pomocnika nie wynikają natomiast zwykłe świadczenia chorobowe czy macierzyńskie przysługujące na innych zasadach rolnikom lub domownikom.

Składka na to ubezpieczenie jest naliczana proporcjonalnie do liczby dni podlegania ubezpieczeniu w danym miesiącu. Jeżeli pomocnik pracuje tylko przez część miesiąca, rolnik rozlicza składkę za odpowiedni okres.

Ubezpieczenie zdrowotne

Ubezpieczenie zdrowotne pomocnika powstaje od dnia zgłoszenia do tego ubezpieczenia i ustaje z dniem rozwiązania albo wygaśnięcia umowy o pomocy przy zbiorach. Z tego względu zwłoka w zgłoszeniu jest szczególnie niebezpieczna dla zapewnienia ciągłości ochrony zdrowotnej.

Składka zdrowotna za pomocnika wynosi 9% podstawy wymiaru stanowiącej 33,4% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw w czwartym kwartale poprzedniego roku, łącznie z wypłatami z zysku. Nowa podstawa obowiązuje od 1 kwietnia danego roku.

W odróżnieniu od składki na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie składka zdrowotna jest miesięczna i niepodzielna. Rolnik opłaca pełną składkę za miesiąc, nawet jeśli pomocnik pracował tylko przez kilka dni.

Składki za pomocnika na oba rodzaje ubezpieczenia należy opłacić do 15. dnia następnego miesiąca. Rolnik samodzielnie oblicza należności i opłaca je bez oczekiwania na decyzję KRUS ustalającą wysokość składek.

Aktualne kwoty składek i stawki dzienne publikuje KRUS. Ponieważ wysokość składek zmienia się w czasie, przed zapłatą należy sprawdzić stawki obowiązujące w miesiącu, którego dotyczy rozliczenie.

Czy ubezpieczenie pomocnika w ZUS lub KRUS zwalnia ze składek?

Nie. Równoległe podleganie przez pomocnika ubezpieczeniu społecznemu w ZUS albo KRUS nie znosi obowiązku zgłoszenia z tytułu umowy o pomocy przy zbiorach ani obowiązku opłacenia przewidzianych dla tego tytułu składek społecznych i zdrowotnych.

Nie jest to zwykły wybór między ubezpieczeniem pracowniczym a rolniczym. Pomocnik może posiadać inny tytuł ubezpieczenia i jednocześnie podlegać szczególnemu reżimowi wynikającemu z umowy o pomocy przy zbiorach.

Odrębnym zagadnieniem pozostaje wpływ dodatkowego zatrudnienia lub działalności gospodarczej na własne ubezpieczenie rolnika lub domownika. Zasady te opisuje artykuł praca i działalność gospodarcza a KRUS. Nie należy jednak przenosić ich automatycznie na obowiązki dotyczące pomocnika.

Wypadek pomocnika rolnika – jakie świadczenia przysługują?

W przypadku pomocnika rolnika definicja wypadku przy pracy rolniczej jest powiązana z czynnościami wykonywanymi na podstawie umowy o pomocy przy zbiorach.

Zgodnie z art. 11 ust. 1a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników za wypadek przy pracy rolniczej pomocnika uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które nastąpiło podczas wykonywania czynności określonych w umowie, należących do ustawowego zakresu pomocy przy zbiorach.

W razie wypadku znaczenie mają zatem nie tylko sam fakt przebywania w gospodarstwie i odniesione obrażenia, ale również rodzaj wykonywanej czynności, treść umowy i prawidłowe zgłoszenie do ubezpieczenia.

Jeżeli pomocnik był prawidłowo zgłoszony i spełnione są ustawowe warunki, może ubiegać się o jednorazowe odszkodowanie w związku ze stałym albo długotrwałym uszczerbkiem na zdrowiu. W przypadku śmierci wskutek wypadku określone świadczenia mogą przysługiwać uprawnionym członkom rodziny.

Nie każdy wypadek automatycznie uprawnia do odszkodowania. KRUS ustala okoliczności zdarzenia, jego związek z wykonywaną pracą oraz przesłanki przyznania świadczenia. Znaczenie mogą mieć także ustawowe okoliczności wyłączające prawo do odszkodowania, w szczególności umyślne spowodowanie wypadku lub rażące niedbalstwo.

Jak postępować po wypadku pomocnika?

Po zdarzeniu należy przede wszystkim zapewnić poszkodowanemu niezbędną pomoc medyczną, a następnie zabezpieczyć informacje i dowody dotyczące wypadku.

Wypadek należy zgłosić do KRUS bez zbędnej zwłoki, nie później niż w ciągu 6 miesięcy od dnia jego zaistnienia. Zgłoszenia może dokonać poszkodowany lub inna osoba. KRUS prowadzi postępowanie wyjaśniające, w którym ustala okoliczności i przyczyny zdarzenia.

Przydatne mogą być:

• pisemna umowa o pomocy przy zbiorach wraz z określeniem czynności i okresu pracy;
• potwierdzenie zgłoszenia pomocnika do KRUS;
• informacje o dniu, miejscu i przebiegu wypadku;
• dane świadków zdarzenia;
• dokumentacja medyczna potwierdzająca obrażenia i przebieg leczenia;
• dokumenty dotyczące zakończenia pracy, jeżeli umowa została rozwiązana przed terminem.

Dokumentowanie okresu wykonywania pomocy i przebiegu zdarzenia ma szczególne znaczenie wtedy, gdy powstaje spór, czy wypadek pozostawał w związku z czynnościami objętymi umową.

Co oznacza brak zgłoszenia pomocnika do KRUS?

Brak zgłoszenia pomocnika rolnika do KRUS nie jest jedynie uchybieniem formalnym, które można uznać za nieistotne dlatego, że praca faktycznie była wykonywana.

KRUS w oficjalnych informacjach wskazuje jednoznacznie, że niezgłoszenie pomocnika do ubezpieczeń pozbawia go prawa do świadczeń z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnika oraz prawa do świadczeń z ubezpieczenia zdrowotnego w okresie wykonywania niezgłoszonej pomocy.

Nie należy zatem zakładać, że po wystąpieniu wypadku wystarczy przedstawić umowę, zeznania świadków lub dowód wypłaty wynagrodzenia, aby KRUS automatycznie przyznał świadczenia wypadkowe za wcześniejszy okres bez zgłoszenia.

Istnieje przy tym różnica między ustawowym określeniem początku obowiązku ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego a powstaniem ubezpieczenia zdrowotnego od dnia zgłoszenia. Żadna z tych zasad nie uzasadnia traktowania braku zgłoszenia jako bezpiecznej sytuacji, którą można dowolnie naprawić po wypadku.

Jeżeli zgłoszenie zostało złożone, ale zawiera nieprawidłowe dane, należy odróżnić taką sytuację od całkowitego braku zgłoszenia. Błędy dotyczące danych osobowych, okresu pracy czy wcześniejszego rozwiązania umowy mogą wymagać złożenia formularza korekty KRUS UD-90a wraz z odpowiednim załącznikiem.

Jeżeli zgłoszenie w ogóle nie nastąpiło, rolnik powinien niezwłocznie wyjaśnić sytuację z KRUS, ustalić obowiązki dotyczące dokumentów i składek oraz nie zatajać rzeczywistego przebiegu pracy. Późniejsze rozliczenie należności nie jest jednak równoznaczne z gwarancją przyznania świadczeń za okres bez zgłoszenia.

Dokumenty, korekta zgłoszenia i decyzja KRUS

W postępowaniu przed KRUS mogą być potrzebne dokumenty potwierdzające faktyczny przebieg pracy, zgłoszenie pomocnika oraz okres wykonywania czynności rolniczych. Istotne są również informacje o ewentualnym zakończeniu lub zmianie umowy.

KRUS nie wydaje standardowo indywidualnej decyzji o objęciu każdego prawidłowo zgłoszonego pomocnika ubezpieczeniem i o wysokości jego składek. Nie zwalnia to jednak rolnika z obowiązku samodzielnego naliczenia i zapłaty należności.

W razie sporu dotyczącego podlegania ubezpieczeniu, ustalenia należności lub odmowy świadczenia KRUS może wydać decyzję podlegającą kontroli w przewidzianym prawem trybie. Odwołanie od decyzji w sprawach ubezpieczeń społecznych rolników wnosi się co do zasady do właściwego sądu za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, w terminie miesiąca od jej doręczenia.

Przed podjęciem działań należy sprawdzić treść otrzymanej decyzji i pouczenie o środkach zaskarżenia. Jeżeli sprawa dotyczy świadczeń zdrowotnych lub innego odrębnego rozstrzygnięcia, właściwy tryb może wynikać z przepisów szczególnych.

FAQ – najczęstsze pytania o ubezpieczenie pomocnika

Czy rolnik nieubezpieczony w KRUS może zgłosić pomocnika?

Tak. Zgłoszenia może dokonać również rolnik niepodlegający osobiście ubezpieczeniu społecznemu rolników, o ile prowadzi na własny rachunek działalność rolniczą w gospodarstwie. Nie musi wcześniej figurować w ewidencji KRUS jako osoba ubezpieczona.

Czy pomocnika zatrudnionego na 2 dni trzeba zgłaszać?

Tak. Nie przewidziano zwolnienia z obowiązku zgłoszenia ze względu na krótki okres pomocy. Przy umowie dwudniowej zgłoszenie musi nastąpić przed zakończeniem okresu umowy. Składka zdrowotna jest miesięczna i niepodzielna, również przy tak krótkiej pomocy.

Czy pomocnik będący emerytem lub pracownikiem zgłoszonym do ZUS musi być zgłoszony do KRUS?

Tak. Pobieranie emerytury, renty albo posiadanie innego tytułu ubezpieczenia nie zwalnia rolnika ze zgłoszenia pomocnika ani z zapłaty składek wynikających z umowy o pomocy przy zbiorach.

Czy można zgłosić pomocnika dopiero po zakończeniu umowy?

Takie zgłoszenie byłoby spóźnione. Ustawowy termin nie może przekraczać okresu, na który zawarto umowę. Nie należy zakładać, że spóźnione zgłoszenie zapewni pomocnikowi wstecznie ochronę wypadkową lub zdrowotną. Sytuację trzeba wyjaśnić z KRUS, uwzględniając rzeczywiste daty pracy i zgłoszenia.

Czy można zgłosić do ubezpieczenia zdrowotnego członka rodziny pomocnika?

Nie na podstawie szczególnego ubezpieczenia zdrowotnego pomocnika rolnika. KRUS wskazuje, że przepisy dotyczące tego tytułu nie przewidują zgłaszania członków rodziny pomocnika. Ich prawo do opieki zdrowotnej należy ustalać na podstawie ewentualnych innych tytułów.

Czy zaległe składki KRUS za pomocnika można uregulować?

Nieuiszczone składki należy rozliczyć zgodnie z przepisami i ustaleniami właściwej jednostki KRUS. Trzeba jednak odróżnić uregulowanie zaległości składkowych od prawa do świadczeń za okres niezgłoszonej pomocy. Zapłata po terminie nie daje sama w sobie gwarancji przyznania wstecznej ochrony wypadkowej lub zdrowotnej.