KRUS a gospodarstwo poniżej 1 ha z działem specjalnym produkcji rolnej

Przy gospodarstwie poniżej 1 ha przeliczeniowego podstawowym problemem jest ustalenie, czy ubezpieczenie w KRUS może powstać obowiązkowo, czy tylko na wniosek. Prowadzenie działu specjalnego produkcji rolnej może całkowicie zmienić tę ocenę. Ustawowy dział specjalny jest bowiem samodzielną podstawą ubezpieczenia, niezależną od powierzchni gruntów.

Nie wystarczy jednak nazwać swojej działalności działem specjalnym. KRUS sprawdza rzeczywisty rodzaj produkcji, jej rozmiar, osobiste prowadzenie działalności rolniczej, sytuację domowników oraz ewentualne inne tytuły do ubezpieczeń społecznych. Dlatego przed złożeniem zgłoszenia trzeba porównać produkcję z załącznikiem do ustawy i przygotować dokumenty potwierdzające jej skalę.

Kiedy rolnik lub domownik podlega KRUS?

Zgodnie z art. 7 i art. 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników obowiązkowemu ubezpieczeniu w KRUS podlega między innymi rolnik, którego gospodarstwo obejmuje dział specjalny produkcji rolnej, a także domownik takiego rolnika. W takim przypadku powierzchnia gospodarstwa nie musi przekraczać 1 ha przeliczeniowego.

Warunkiem jest jednak to, aby rolnik lub domownik co do zasady:

• nie podlegał obowiązkowo innemu ubezpieczeniu społecznemu,
• nie miał ustalonego prawa do emerytury lub renty,
• nie miał ustalonego prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych wskazanych w ustawie,
• faktycznie prowadził działalność rolniczą albo stale pracował w gospodarstwie jako domownik.

Rolnikiem jest pełnoletnia osoba fizyczna, która mieszka w Polsce i osobiście, na własny rachunek prowadzi działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie. Posiadanie może wynikać nie tylko z własności. W zależności od dokumentów może opierać się także na współwłasności, dzierżawie lub innym tytule prawnym. Znaczenie posiadania gruntu szerzej pokazuje artykuł dzierżawa ziemi a ubezpieczenie w krus.

Domownikiem może być osoba bliska rolnikowi, która ukończyła 16 lat, pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym albo mieszka na terenie gospodarstwa lub w jego bliskim sąsiedztwie, stale pracuje w gospodarstwie i nie jest zatrudniona przez rolnika na podstawie umowy o pracę. Samo pokrewieństwo, zameldowanie lub okazjonalna pomoc nie przesądzają więc o statusie domownika.

Dział specjalny musi odpowiadać załącznikowi do ustawy

Dla celów KRUS działem specjalnym jest wyłącznie produkcja wymieniona w załączniku do ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, prowadzona w rozmiarze przekraczającym wskazany próg. Do takich rodzajów produkcji należą między innymi:

• uprawy roślin w ogrzewanych szklarniach o powierzchni powyżej 100 m²,
• uprawy w nieogrzewanych szklarniach o powierzchni powyżej 100 m²,
• uprawy w ogrzewanych tunelach foliowych o powierzchni powyżej 200 m²,
• uprawa grzybów i grzybni na powierzchni powyżej 100 m²,
• określona produkcja drobiu rzeźnego lub nieśnego po przekroczeniu ustawowych limitów,
• zakłady wylęgu drobiu o wskazanej zdolności produkcyjnej,
• hodowla wskazanych zwierząt futerkowych powyżej ustalonej liczby samic stada podstawowego,
• pasieka obejmująca powyżej 80 rodzin pszczelich,
• hodowla lub chów świń poza gospodarstwem rolnym w rozmiarze powyżej 100 sztuk.

Podane limity trzeba oceniać dokładnie według aktualnego załącznika do ustawy. Produkcja znajdująca się poniżej ustawowego progu nie tworzy obowiązkowego tytułu do KRUS jako dział specjalny. Wtedy przy gospodarstwie do 1 ha przeliczeniowego możliwe jest przede wszystkim rozważenie ubezpieczenia na wniosek. Ogólne zasady takiej sytuacji omawia osobny materiał: gospodarstwo poniżej 1 ha a krus.

Wielkość fizyczna gruntów nie jest najważniejsza

Przy dziale specjalnym decydujący może być rozmiar produkcji, a nie liczba hektarów. Rolnik posiadający na przykład 0,30 ha gruntu może podlegać obowiązkowo KRUS, jeżeli prowadzi na nim produkcję spełniającą kryteria działu specjalnego. Jednocześnie właściciel większej działki, który nie przekracza właściwego progu produkcji, nie uzyskuje z tego powodu tytułu do obowiązkowego KRUS jako prowadzący dział specjalny.

Trzeba także odróżnić dział specjalny na gruncie przepisów podatkowych od działu specjalnego na potrzeby ubezpieczenia rolniczego. Zakresy te nie zawsze muszą być oceniane identycznie. W sprawie KRUS podstawowe znaczenie ma definicja zawarta w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników i jej załączniku.

Znaczenie innego ubezpieczenia

Obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne i rentowe w ZUS zazwyczaj wyprzedza ubezpieczenie rolnicze. Dotyczy to między innymi zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, służby oraz części innych aktywności rodzących obowiązek ubezpieczeniowy. Istnieją szczególne wyjątki, na przykład dotyczące niektórych umów zlecenia przy przychodzie nieprzekraczającym ustawowego limitu, jednak wymagają one odrębnej analizy.

Jeżeli osoba była już ubezpieczona w KRUS i rozpoczyna pozarolniczą działalność gospodarczą, możliwość pozostania w KRUS zależy między innymi od wcześniejszego nieprzerwanego okresu ubezpieczenia, terminowego złożenia oświadczenia, dalszego prowadzenia działu specjalnego i nieprzekroczenia rocznej kwoty granicznej podatku. Nie należy utożsamiać działu specjalnego produkcji rolnej z pozarolniczą działalnością gospodarczą.

Co trzeba zgłosić i w jakim terminie?

Rolnik ma obowiązek, bez oczekiwania na wezwanie, w ciągu 14 dni zgłosić KRUS osoby podlegające ubezpieczeniu w jego gospodarstwie oraz poinformować o wszystkich okolicznościach wpływających na podleganie ubezpieczeniu. Termin ten wynika z art. 37 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

W praktyce zgłoszenia wymaga między innymi:

• rozpoczęcie prowadzenia działu specjalnego w rozmiarze uzasadniającym objęcie KRUS,
• przekroczenie ustawowego progu produkcji,
• rozpoczęcie stałej pracy przez domownika,
• nabycie, wydzierżawienie lub utrata posiadania gospodarstwa,
• zmiana rodzaju albo rozmiaru produkcji,
• zakończenie lub ograniczenie działu specjalnego poniżej ustawowego progu,
• podjęcie zatrudnienia, zlecenia, służby lub innej aktywności powodującej ubezpieczenie w ZUS,
• rozpoczęcie pozarolniczej działalności gospodarczej,
• uzyskanie prawa do emerytury, renty albo świadczenia mającego wpływ na ubezpieczenie.

Zgłoszenie składa się we właściwej placówce terenowej albo oddziale regionalnym KRUS. Można zrobić to osobiście, przesłać pocztą lub skorzystać z dostępnej drogi elektronicznej. W przypadku wysyłki warto zachować dowód nadania albo urzędowe poświadczenie przedłożenia dokumentu.

Dokumenty potrzebne przy pierwszym zgłoszeniu

Podstawowym formularzem jest zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego rolników KRUS UD-2. W zależności od sprawy potrzebne mogą być również dokumenty dotyczące ubezpieczenia zdrowotnego oraz załączniki potwierdzające sytuację rolnika i domowników.

Przy dziale specjalnym należy przygotować przede wszystkim:

• dokument tożsamości,
• formularz KRUS UD-2,
• dokument potwierdzający tytuł prawny do gospodarstwa lub miejsca prowadzenia produkcji,
• zaświadczenie gminy dotyczące powierzchni gruntów w hektarach fizycznych i przeliczeniowych, jeżeli grunty wchodzą w skład gospodarstwa,
• zaświadczenie właściwego organu podatkowego o rodzaju i rozmiarze prowadzonej produkcji oraz danych dotyczących przewidywanego dochodu,
• dokumenty wskazujące datę rozpoczęcia produkcji i przekroczenia ustawowego progu,
• informacje o okresach ubezpieczenia w ZUS albo innym systemie,
• oświadczenie rolnika i domownika o stałej pracy w gospodarstwie, jeżeli zgłaszany jest domownik.

KRUS może zażądać także ewidencji stada, dokumentów weterynaryjnych, faktur zakupu zwierząt lub wyposażenia, umów dzierżawy, dokumentacji szklarni albo tuneli, decyzji podatkowej i innych dowodów pozwalających ustalić rzeczywisty rozmiar produkcji. Liczy się stan faktyczny, a nie wyłącznie treść oświadczenia rolnika.

Coroczny obowiązek osoby prowadzącej dział specjalny

Osoba podlegająca KRUS z tytułu działu specjalnego powinna co roku, do 31 stycznia, przekazać Kasie informacje dotyczące rodzaju i rozmiaru prowadzonej produkcji oraz przewidywanego dochodu. Jeżeli naczelnik urzędu skarbowego wydaje decyzję ustalającą dochód z działu specjalnego, do KRUS składa się jej odpis.

Gdy dochód jest ustalany na podstawie prowadzonych ksiąg i organ podatkowy nie wydaje decyzji o wysokości dochodu według norm szacunkowych, KRUS przyjmuje odpowiednie oświadczenie o przewidywanym rocznym dochodzie. Aktualny zakres dokumentów najlepiej potwierdzić w placówce prowadzącej sprawę.

Skutki błędu, zaległości albo zbiegu z ZUS

Brak zgłoszenia w terminie nie oznacza, że obowiązkowe ubezpieczenie w ogóle nie powstało. Jeżeli ustawowe warunki były spełnione, KRUS może wydać decyzję stwierdzającą podleganie ubezpieczeniu za okres wcześniejszy i naliczyć składki od daty, w której powstał obowiązek ubezpieczeniowy.

Ubezpieczenie z mocy ustawy istnieje niezależnie od woli rolnika. Nie można z niego zrezygnować tylko dlatego, że zgłoszenie nastąpiło z opóźnieniem albo rolnik nie wiedział o obowiązku. Spór może natomiast dotyczyć tego, czy produkcja faktycznie spełniała kryteria działu specjalnego oraz od jakiej dokładnie daty.

Zaległe składki i odsetki

Jeżeli KRUS ustali obowiązek ubezpieczenia wstecz, może powstać zaległość składkowa wraz z odsetkami za zwłokę. Składki na ubezpieczenie społeczne rolników są zasadniczo opłacane kwartalnie, a termin płatności przypada ostatniego dnia pierwszego miesiąca danego kwartału. Jeżeli jednak decyzja określająca zobowiązanie została doręczona mniej niż 14 dni przed ustawowym terminem płatności, termin wynosi 14 dni od doręczenia decyzji.

Po otrzymaniu decyzji warto porównać okresy wskazane przez KRUS z dokumentacją produkcji oraz historią ubezpieczenia w ZUS. Jeżeli zaległość jest prawidłowa, ale jednorazowa zapłata jest niemożliwa, można zwrócić się do KRUS o ulgę w spłacie, na przykład rozłożenie należności na raty. Przyznanie ulgi nie jest automatyczne i wymaga wykazania sytuacji finansowej oraz gospodarczej.

Zbieg KRUS i ZUS

Jeżeli rolnik prowadzący dział specjalny podejmuje pracę na etacie, obowiązkowe ubezpieczenia pracownicze zwykle powodują ustanie pełnego ubezpieczenia w KRUS. Należy wówczas niezwłocznie poinformować Kasę o zatrudnieniu i przedstawić dokument wskazujący datę powstania ubezpieczenia w ZUS.

Inaczej może być przy umowie zlecenia. Rolnik lub domownik podlegający wcześniej KRUS w pełnym zakresie z mocy ustawy może w określonych warunkach pozostać w KRUS pomimo objęcia ubezpieczeniami z tytułu zlecenia, jeżeli miesięczny przychód z tej umowy nie przekracza kwoty minimalnego wynagrodzenia. Trzeba jednak sprawdzić rodzaj umowy, datę powstania tytułu, wysokość przychodu i dotychczasowy sposób podlegania KRUS.

Jeszcze inne zasady dotyczą pozarolniczej działalności gospodarczej. Kontynuowanie KRUS jest możliwe tylko po spełnieniu łącznie warunków z art. 5a ustawy, w tym wcześniejszego nieprzerwanego ubezpieczenia przez co najmniej trzy lata oraz złożenia oświadczenia o kontynuowaniu KRUS w terminie 14 dni. Termin ten może zostać przywrócony jedynie w przypadkach przewidzianych ustawą, gdy uchybienie było następstwem zdarzeń losowych.

Świadczenia pobrane mimo ustania ubezpieczenia

Jeżeli rolnik nie zgłosił zatrudnienia, emerytury, renty albo innej okoliczności powodującej ustanie ubezpieczenia, KRUS może skorygować okres podlegania i zażądać zwrotu świadczeń pobranych bez podstawy prawnej. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których świadczenie zostało wypłacone na podstawie nieaktualnych lub niepełnych danych.

Dokumenty, decyzja KRUS i odwołanie

Po otrzymaniu zgłoszenia KRUS prowadzi postępowanie wyjaśniające i wydaje decyzję dotyczącą podlegania ubezpieczeniu. Decyzja powinna określać, kto podlega ubezpieczeniu, w jakim zakresie, od jakiej daty oraz jakie obowiązki składkowe z tego wynikają.

W prostych sprawach decyzja może zostać wydana na podstawie przedłożonych dokumentów. Gdy konieczne jest uzyskanie informacji z urzędu skarbowego, ZUS, gminy, ewidencji gruntów albo innych instytucji, postępowanie może trwać dłużej. Co do zasady sprawa wymagająca postępowania wyjaśniającego powinna zostać załatwiona w ciągu miesiąca, a szczególnie skomplikowana – w ciągu dwóch miesięcy.

Jak sprawdzić decyzję KRUS?

Po doręczeniu decyzji należy zweryfikować:

• czy prawidłowo opisano rodzaj prowadzonej produkcji,
• czy zastosowano właściwy próg z załącznika do ustawy,
• czy prawidłowo ustalono datę rozpoczęcia lub zakończenia działu specjalnego,
• czy uwzględniono okresy podlegania ubezpieczeniom w ZUS,
• czy osoba zgłoszona jako domownik rzeczywiście spełnia wszystkie ustawowe warunki,
• czy poprawnie określono zakres ubezpieczenia i wysokość należnych składek,
• czy decyzja zawiera prawidłowe pouczenie o sposobie i terminie odwołania.

Nie należy opierać odwołania wyłącznie na stwierdzeniu, że gospodarstwo ma mniej niż 1 ha. Jeżeli produkcja spełnia definicję działu specjalnego, mała powierzchnia nie wyłącza obowiązkowego KRUS. Skuteczny zarzut powinien dotyczyć konkretnego błędu, na przykład niewłaściwego rozmiaru produkcji, błędnej daty albo pominięcia innego tytułu ubezpieczeniowego.

Odwołanie od decyzji KRUS

Od decyzji dotyczącej podlegania ubezpieczeniu i wymiaru składek przysługuje odwołanie do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Odwołanie wnosi się na piśmie za pośrednictwem jednostki KRUS, która wydała decyzję, co do zasady w terminie miesiąca od dnia jej doręczenia.

W odwołaniu należy wskazać:

• sąd, do którego jest kierowane,
• jednostkę KRUS, która wydała decyzję,
• numer i datę zaskarżonej decyzji,
• zakres zaskarżenia,
• żądanie zmiany lub uchylenia decyzji,
• konkretne zarzuty i ich uzasadnienie,
• dowody, na przykład dokumentację produkcji, ewidencję stada, zaświadczenia podatkowe, dokumenty z ZUS i umowy,
• podpis osoby odwołującej się.

KRUS może uznać odwołanie za zasadne i zmienić decyzję. Jeżeli tego nie zrobi, przekazuje odwołanie wraz z aktami do sądu. Wniesienie odwołania od decyzji ustalającej podleganie ubezpieczeniu i obowiązek opłacania składek nie wstrzymuje automatycznie wykonania decyzji.

Jeżeli termin został przekroczony, można złożyć odwołanie wraz z wyjaśnieniem przyczyn opóźnienia i dowodami wskazującymi, że uchybienie nastąpiło bez winy zainteresowanego. Ostatecznie o przyjęciu spóźnionego odwołania decydują przepisy postępowania sądowego i okoliczności konkretnej sprawy.

FAQ

Czy można podlegać KRUS przy gospodarstwie o powierzchni 0,5 ha?

Tak. Jeżeli prowadzona produkcja stanowi dział specjalny w rozumieniu załącznika do ustawy, powierzchnia poniżej 1 ha przeliczeniowego nie wyklucza obowiązkowego KRUS. Bez działu specjalnego ubezpieczenie przy takiej powierzchni jest zasadniczo rozpatrywane na wniosek.

Czy każda szklarnia jest działem specjalnym produkcji rolnej?

Nie. Znaczenie ma rodzaj szklarni, sposób jej ogrzewania, prowadzona uprawa oraz powierzchnia. Dla przykładu ustawa przewiduje próg powyżej 100 m² dla określonych upraw szklarniowych. Produkcja nieprzekraczająca właściwego progu nie tworzy działu specjalnego dla celów KRUS.

Czy pasieka pozwala przejść do KRUS?

Obowiązkowy tytuł z działu specjalnego powstaje przy pasiece obejmującej powyżej 80 rodzin pszczelich, jeżeli spełnione są również pozostałe warunki ustawowe. Mniejsza pasieka może być elementem działalności rolniczej, ale sama nie jest takim działem specjalnym.

Od kiedy powstaje ubezpieczenie, jeżeli zgłoszenie złożono po terminie?

Przy ubezpieczeniu obowiązkowym decyduje data faktycznego spełnienia warunków ustawowych, a nie wyłącznie dzień złożenia formularza. KRUS może zatem ustalić podleganie za okres wcześniejszy i naliczyć składki od tej daty.

Czy decyzja urzędu skarbowego automatycznie przesądza o KRUS?

Nie zawsze. Dokument podatkowy jest istotnym dowodem, ale KRUS stosuje definicję działu specjalnego i progi wynikające z ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Kasa bada również osobiste prowadzenie produkcji oraz inne tytuły ubezpieczeniowe.

Czy domownik może podlegać KRUS razem z rolnikiem?

Tak, jeżeli ukończył 16 lat, jest osobą bliską, mieszka z rolnikiem, na terenie gospodarstwa albo w bliskim sąsiedztwie, stale pracuje w gospodarstwie i nie jest zatrudniony przez rolnika na podstawie umowy o pracę. Status domownika trzeba udokumentować.

Czy praca na etacie wyklucza KRUS z tytułu działu specjalnego?

Co do zasady tak, ponieważ obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe pracownika mają pierwszeństwo. Rozpoczęcie zatrudnienia należy zgłosić KRUS w ciągu 14 dni.

Ile czasu jest na odwołanie od decyzji KRUS?

Co do zasady miesiąc od dnia doręczenia decyzji. Odwołanie kieruje się do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, ale składa za pośrednictwem jednostki KRUS, która wydała decyzję.

Podsumowanie

Przy gospodarstwie poniżej 1 ha przeliczeniowego trzeba najpierw porównać rodzaj i faktyczny rozmiar produkcji z załącznikiem do ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Jeżeli produkcja spełnia kryteria działu specjalnego, może powstać obowiązkowe ubezpieczenie w KRUS bez względu na małą powierzchnię gruntów.

Rolnik powinien zgłosić powstanie lub zmianę warunków ubezpieczenia w ciągu 14 dni, przygotować dokumentację podatkową i dowody dotyczące produkcji, a następnie dokładnie sprawdzić decyzję KRUS. W razie błędnego ustalenia daty, rozmiaru produkcji albo zbiegu z ZUS należy wnieść rzeczowo uzasadnione odwołanie i dołączyć dokumenty potwierdzające rzeczywisty przebieg zdarzeń.

Źródła

• Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, w szczególności art. 5, art. 6, art. 7, art. 16, art. 36, art. 37, art. 40 oraz załącznik do ustawy.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, przepisy o postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.
• Oficjalne informacje Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego dotyczące ubezpieczenia osób prowadzących działy specjalne produkcji rolnej.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.