KRUS a agroturystyka – kiedy rolnik zostaje w KRUS, a kiedy przechodzi do ZUS

Najpierw trzeba ustalić, czy konkretna oferta mieści się jeszcze w ustawowym pojęciu agroturystyki. Dopiero gdy odpowiedź jest przecząca, analizuje się zasady równoczesnego prowadzenia działalności rolniczej i pozarolniczej działalności gospodarczej. To rozróżnienie ma podstawowe znaczenie: typowa agroturystyka nie wymaga korzystania z wyjątku przewidzianego w art. 5a, natomiast zwykła działalność usługowa może prowadzić do objęcia ubezpieczeniami w ZUS.

Kiedy rolnik prowadzący agroturystykę pozostaje w KRUS?

Typowa agroturystyka nie jest działalnością gospodarczą

Prawo przedsiębiorców wyłącza ze swojego zakresu wynajmowanie przez rolników pokoi, sprzedaż posiłków domowych oraz świadczenie w gospodarstwach rolnych innych usług związanych z pobytem turystów. Jeżeli działalność rzeczywiście mieści się w tych ramach, nie jest traktowana jako pozarolnicza działalność gospodarcza tylko dlatego, że ma charakter zarobkowy i jest regularnie reklamowana.

Najbezpieczniejszy model obejmuje noclegi w gospodarstwie rolnym, domowe wyżywienie dla gości oraz usługi bezpośrednio związane z ich pobytem, takie jak udostępnienie miejsca rekreacyjnego, prezentacja gospodarstwa, zajęcia dla nocujących turystów czy korzystanie z infrastruktury znajdującej się na terenie gospodarstwa. Znaczenie ma łączne spełnienie trzech elementów: usługodawcą jest rolnik, świadczenie odbywa się w gospodarstwie rolnym, a dodatkowe usługi pozostają związane z pobytem turystów.

W takim wariancie rolnik może nadal podlegać KRUS na zwykłych zasadach, jeżeli prowadzi działalność rolniczą w gospodarstwie obejmującym ponad 1 ha przeliczeniowy użytków rolnych albo prowadzi dział specjalny produkcji rolnej, a jednocześnie nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu i nie ma ustalonego prawa do świadczenia wyłączającego ubezpieczenie. Domownik musi między innymi ukończyć 16 lat, pozostawać z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym albo mieszkać na terenie gospodarstwa lub w bliskim sąsiedztwie, stale pracować w gospodarstwie i nie być związany z rolnikiem stosunkiem pracy.

Kiedy oferta wykracza poza agroturystykę?

Ryzyko uznania usług za pozarolniczą działalność gospodarczą rośnie, gdy rolnik prowadzi samodzielną restaurację dla osób niebędących gośćmi, organizuje imprezy i przyjęcia niezależnie od noclegu, wynajmuje salę lub sprzęt bez związku z pobytem turystów, świadczy usługi poza gospodarstwem albo tworzy rozbudowany obiekt noclegowy funkcjonujący faktycznie jak odrębne przedsiębiorstwo. Sama nazwa „agroturystyka” nie chroni przed inną kwalifikacją.

Nie ma jednej ustawowej listy wszystkich dopuszczalnych usług dodatkowych. W razie sporu KRUS, ZUS lub sąd może badać rzeczywisty model działalności: komu oferowane są usługi, gdzie są wykonywane, czy nocleg jest elementem oferty, jak wygląda reklama, cennik, rezerwacje i rozliczenia oraz czy rolnik nadal faktycznie prowadzi działalność rolniczą.

Pozostanie w KRUS po rozpoczęciu działalności gospodarczej

Jeżeli część usług stanowi już pozarolniczą działalność gospodarczą, rolnik lub domownik może pozostać w KRUS na podstawie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, ale wyłącznie po łącznym spełnieniu wszystkich warunków:

• przed rozpoczęciem działalności podlegał ubezpieczeniu rolniczemu w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata;
• w terminie 14 dni od rozpoczęcia działalności lub współpracy złożył oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia w KRUS;
• nadal prowadzi działalność rolniczą albo stale pracuje w gospodarstwie obejmującym ponad 1 ha przeliczeniowy lub w dziale specjalnym;
• nie jest pracownikiem i nie pozostaje w stosunku służbowym;
• nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty ani świadczeń z ubezpieczeń społecznych wskazanych w ustawie;
• należny podatek dochodowy z pozarolniczej działalności za poprzedni rok nie przekracza rocznej kwoty granicznej.

Osoba korzystająca z art. 5a opłaca podstawową składkę emerytalno-rentową w podwójnej wysokości. Składka wypadkowa, chorobowa i macierzyńska pozostaje co do zasady w pojedynczej wysokości. Nie jest to zatem zwykłe pozostanie w KRUS bez dodatkowych obowiązków, lecz szczególny wyjątek pozwalający uniknąć obowiązkowego ubezpieczenia z tytułu jednoosobowej działalności gospodarczej.

Co zgłosić do KRUS po rozpoczęciu agroturystyki i w jakim terminie?

Informacja o zmianach mających wpływ na ubezpieczenie

Rolnik ma obowiązek informować KRUS o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu oraz o ich zmianach. Co do zasady należy to zrobić w ciągu 14 dni. Dotyczy to w szczególności rozpoczęcia zatrudnienia, działalności gospodarczej, współpracy przy działalności, uzyskania prawa do emerytury lub renty, zmiany powierzchni gospodarstwa albo zaprzestania działalności rolniczej.

Jeżeli rolnik prowadzi wyłącznie typową agroturystykę wyłączoną z Prawa przedsiębiorców, nie składa oświadczenia z art. 5a tylko dlatego, że przyjmuje gości. Przy niejednoznacznej ofercie warto jednak przed uruchomieniem nowych usług przekazać KRUS pełny opis działalności i zażądać pisemnego rozstrzygnięcia. Ustna informacja uzyskana w placówce nie daje takiego zabezpieczenia jak decyzja oparta na przedstawionych dokumentach.

Oświadczenie o kontynuowaniu KRUS w ciągu 14 dni

Gdy rolnik rozpoczyna pozarolniczą działalność gospodarczą i chce skorzystać z art. 5a, powinien złożyć oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia na formularzu KRUS UD-24 w terminie 14 dni od rozpoczęcia wykonywania działalności albo współpracy. Oświadczenie może być także złożone wraz z wnioskiem CEIDG-1, o ile nastąpi to prawidłowo i w terminie.

Za rozpoczęcie działalności ustawa uznaje również wznowienie działalności wcześniej zawieszonej oraz zmianę rodzaju lub przedmiotu działalności według PKD. Dlatego rolnik, który rozszerza agroturystykę o nową działalność wpisaną do CEIDG, nie powinien zakładać, że wcześniejsza decyzja KRUS automatycznie obejmuje nowy zakres usług.

Coroczny dokument o podatku

Rolnik lub domownik pozostający w KRUS na podstawie art. 5a musi do 31 maja każdego roku złożyć zaświadczenie właściwego naczelnika urzędu skarbowego albo własne oświadczenie, że kwota należnego podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności za poprzedni rok nie przekroczyła rocznej kwoty granicznej.

Limit jest przypisany do roku, za który ustala się podatek. Dla podatku należnego za 2025 rok kwota graniczna wynosiła 4576 zł, a ponieważ 31 maja 2026 roku przypadał w niedzielę, termin dokumentu upłynął 1 czerwca 2026 roku. Dla podatku należnego za 2026 rok ogłoszona kwota graniczna wynosi 4713 zł; dokument dotyczący tego podatku będzie składany w 2027 roku.

Liczy się kwota należnego podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności, a nie sam przychód, obrót czy dochód. W typowej agroturystyce, która nie jest pozarolniczą działalnością gospodarczą, mechanizm rocznej kwoty granicznej z art. 5a nie ma zastosowania tylko z powodu uzyskiwania przychodów od turystów.

Skutki błędów w rozliczaniu agroturystyki i zbiegu z ZUS

Spóźnienie z oświadczeniem może działać wstecz

Niezłożenie oświadczenia o kontynuowaniu KRUS w terminie 14 dni jest równoznaczne z ustaniem ubezpieczenia rolniczego od dnia rozpoczęcia pozarolniczej działalności albo współpracy. Jeżeli KRUS ustali to po kilku miesiącach lub latach, może wydać decyzję obejmującą okres wsteczny. Następnie ZUS ustala podleganie ubezpieczeniom i należne składki za właściwy okres, co może oznaczać zaległość wraz z odsetkami.

Terminy z art. 5a mogą zostać przywrócone na wniosek, ale tylko wtedy, gdy zainteresowany udowodni, że uchybienie nastąpiło wskutek zdarzeń losowych. Zwykłe przeoczenie, brak wiedzy o obowiązku lub błędne przekonanie, że wpis CEIDG automatycznie załatwia wszystkie formalności, może nie wystarczyć.

Brak corocznego dokumentu lub przekroczenie limitu

Niezłożenie zaświadczenia albo oświadczenia podatkowego do 31 maja powoduje ustanie ubezpieczenia z dniem, do którego dokument należało złożyć. Taki sam skutek wywołuje przekroczenie rocznej kwoty granicznej, jeżeli działalność jest nadal prowadzona. Wyjątek dotyczy sytuacji, w której rolnik przed upływem terminu trwale albo okresowo zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej.

Jeżeli składki były w tym czasie wpłacane do KRUS, samo ich przyjmowanie nie przesądza, że ubezpieczenie prawidłowo trwało. Po decyzjach instytucji może być konieczne rozliczenie wpłat w KRUS oraz uregulowanie składek w ZUS.

Inny tytuł do ZUS

Umowa o pracę lub stosunek służbowy co do zasady wyłącza możliwość dalszego podlegania KRUS na podstawie art. 5a. Szczególne reguły dotyczą niektórych umów zlecenia i funkcji w radzie nadzorczej, dlatego w takich przypadkach trzeba sprawdzić rodzaj tytułu oraz miesięczny przychód. Art. 5a nie obejmuje także wspólników spółek prawa handlowego ani działalności wykonywanej w ramach wolnego zawodu wskazanego w ustawie.

Przed zmianą systemu warto sprawdzić praktyczne konsekwencje, jakie wywołuje przejście z krus do zus. Po ustaniu tytułu do ZUS ponowne objęcie ubezpieczeniem rolniczym zależy od aktualnego spełnienia warunków ustawowych; szerzej opisuje to artykuł o powrocie z zus do krus.

Okresy ubezpieczenia mogą mieć znaczenie także przy przyszłych świadczeniach, ale nie należy zakładać, że opłacanie składek w dwóch systemach zawsze da dwa pełne świadczenia. Ten odrębny problem omawia materiał dotyczący emerytury z zus i krus.

Dokumenty agroturystyki, decyzja KRUS i odwołanie

Jakie dokumenty potwierdzają zakres działalności agroturystycznej?

Zakres dokumentów zależy od tego, czy rolnik zgłasza zwykłe podleganie KRUS, chce skorzystać z art. 5a, czy broni się przed wyłączeniem. W praktyce przydatne są:

• dokumenty dotyczące własności, posiadania lub dzierżawy gospodarstwa oraz powierzchni w hektarach przeliczeniowych;
• potwierdzenie prowadzenia działalności rolniczej albo stałej pracy domownika w gospodarstwie;
• formularz UD-24 i urzędowe potwierdzenie daty jego złożenia, ewentualnie dokument CEIDG-1;
• wydruk wpisu z CEIDG wraz z historią rozpoczęcia, zawieszenia, wznowienia i zmian PKD;
• opis oferty agroturystycznej, regulamin, cennik, materiały reklamowe, wykaz usług, zdjęcia obiektu i przykładowe rezerwacje;
• dowody wskazujące, że usługi dodatkowe są wykonywane w gospodarstwie i pozostają związane z pobytem turystów;
• zaświadczenie urzędu skarbowego albo oświadczenie dotyczące należnego podatku z działalności;
• umowy o pracę, zlecenia, dokumenty dotyczące udziału w spółce, prawa do świadczeń lub innych tytułów ubezpieczeniowych;
• dowody zdarzenia losowego, jeżeli składany jest wniosek o przywrócenie terminu.

Dlaczego w sprawie agroturystyki warto żądać pisemnej decyzji KRUS?

Jeżeli kwalifikacja działalności jest sporna, należy przedstawić KRUS konkretny stan faktyczny i dokumenty. Pismo powinno opisywać gospodarstwo, status osoby ubezpieczonej, daty, pełny zakres usług, odbiorców, miejsce wykonywania świadczeń oraz sposób powiązania usług z pobytem turystów. Warto wyraźnie wnieść o wydanie decyzji w sprawie podlegania ubezpieczeniu.

Decyzja powinna wskazywać podstawę prawną, okres podlegania albo ustania ubezpieczenia oraz pouczenie o odwołaniu. Trzeba sprawdzić, czy KRUS prawidłowo ustalił datę rozpoczęcia działalności, charakter usług, trzyletni okres ubezpieczenia, daty złożenia dokumentów i ewentualny inny tytuł do ZUS.

Jak odwołać się od decyzji KRUS dotyczącej agroturystyki?

Od decyzji KRUS w sprawie podlegania ubezpieczeniu można wnieść odwołanie do właściwego sądu powszechnego wskazanego w pouczeniu, za pośrednictwem jednostki KRUS, która wydała decyzję. Termin wynosi miesiąc od dnia doręczenia decyzji. Co do zasady sprawę rozpoznaje sąd okręgowy, sąd pracy i ubezpieczeń społecznych.

Odwołanie powinno zawierać oznaczenie decyzji, zakres zaskarżenia, żądanie jej zmiany albo uchylenia, konkretne zarzuty, opis faktów i dowody. W sporze o agroturystykę szczególne znaczenie mogą mieć dowody pokazujące, że usługi były świadczone przez rolnika w gospodarstwie i służyły pobytowi turystów, a nie stanowiły niezależnego przedsiębiorstwa usługowego.

Jeżeli równolegle ZUS wyda decyzję o podleganiu ubezpieczeniom, trzeba pilnować osobnego terminu odwołania od tej decyzji. Rozstrzygnięcia KRUS i ZUS są ze sobą powiązane, ale każde z nich może wymagać odrębnego zaskarżenia.

FAQ

Czy każda agroturystyka pozwala zostać w KRUS?

Nie. Wyłączenie dotyczy działalności prowadzonej przez rolnika w gospodarstwie rolnym i obejmującej pokoje, domowe posiłki oraz inne usługi związane z pobytem turystów. Rozbudowana działalność noclegowa, gastronomiczna lub eventowa może zostać zakwalifikowana inaczej.

Czy trzeba wpisywać typową agroturystykę do CEIDG?

Co do zasady nie, jeżeli działalność mieści się dokładnie w wyłączeniu z art. 6 ust. 1 pkt 2 Prawa przedsiębiorców. Niezależnie od CEIDG mogą jednak istnieć inne obowiązki, na przykład ewidencyjne, podatkowe, sanitarne lub dotyczące obiektu.

Czy wysoki przychód z agroturystyki automatycznie oznacza ZUS?

Nie sam przychód. Jeżeli jest to typowa działalność agroturystyczna wyłączona z Prawa przedsiębiorców, limit podatku z art. 5a nie rozstrzyga o KRUS. Jeżeli natomiast rolnik prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą i korzysta z art. 5a, znaczenie ma roczna kwota należnego podatku, a nie sam obrót.

Czy liczba wynajmowanych pokoi przesądza o ZUS?

Prawo przedsiębiorców nie uzależnia samego wyłączenia agroturystyki od konkretnej liczby pokoi. Limity liczby pokoi mogą mieć znaczenie w przepisach podatkowych, ale nie należy ich automatycznie przenosić na ocenę ubezpieczeniową. Nadal trzeba badać charakter, miejsce i skalę całej działalności.

Czy sauna, jazda konna albo warsztaty są jeszcze agroturystyką?

Mogą nią być, jeżeli są świadczone w gospodarstwie i rzeczywiście pozostają związane z pobytem turystów. Gdy są sprzedawane jako samodzielne usługi dla szerokiego grona klientów, ryzyko uznania ich za działalność gospodarczą jest większe.

Co się stanie, gdy rolnik spóźni się z UD-24?

Ubezpieczenie KRUS ustaje od dnia rozpoczęcia działalności gospodarczej. Przywrócenie terminu jest możliwe na wniosek tylko po wykazaniu zdarzenia losowego, które spowodowało spóźnienie.

Ile jest czasu na odwołanie od decyzji KRUS w sprawie agroturystyki?

Odwołanie wnosi się w terminie miesiąca od doręczenia decyzji, za pośrednictwem jednostki KRUS, która ją wydała. Właściwy sąd i sposób wniesienia odwołania powinny być wskazane w pouczeniu decyzji.

Podsumowanie

Rolnik nie przechodzi do ZUS wyłącznie dlatego, że przyjmuje turystów i pobiera od nich opłaty. Najważniejsze jest ustalenie, czy oferta mieści się w ustawowym wyłączeniu agroturystycznym oraz czy osoba nadal spełnia warunki podlegania KRUS. Jeżeli działalność wykracza poza noclegi, domowe posiłki i usługi związane z pobytem turystów w gospodarstwie, trzeba przed jej rozpoczęciem sprawdzić art. 5a, trzyletni staż ubezpieczeniowy i termin 14 dni.

Przy wątpliwościach należy przygotować dokładny opis usług, dokumenty gospodarstwa i materiały pokazujące sposób wykonywania działalności, a następnie wystąpić do KRUS o pisemną decyzję. Po otrzymaniu niekorzystnego rozstrzygnięcia trzeba pilnować miesięcznego terminu odwołania oraz ewentualnych odrębnych decyzji ZUS.

Źródła

• Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, w szczególności art. 5a, art. 6, art. 7, art. 16, art. 17, art. 36 i art. 37.
• Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców, w szczególności art. 6 ust. 1 pkt 2.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o odwołaniach w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.
• Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego: „Pozarolnicza działalność gospodarcza” oraz komunikaty o rocznej kwocie granicznej za 2025 i 2026 rok.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.