Dopłaty za użytkowanie gruntu bez umowy – ryzyka dla rolnika i właściciela

Spór o dopłaty do gruntu używanego bez jednoznacznej umowy zwykle zaczyna się od prostego pytania: kto naprawdę uprawiał działkę? Obecnie to jednak tylko część oceny. Ustawa o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027 wymaga, aby w sprawach, w których warunkiem pomocy jest posiadanie gruntu, wnioskodawca posiadał go na podstawie tytułu prawnego w dniu 31 maja roku złożenia wniosku.

W praktyce trzeba zatem rozdzielić trzy elementy: tytuł prawny, faktyczne władanie gruntem oraz wykonywanie działalności rolniczej. Własność może być tytułem prawnym, ale nie zawsze oznacza, że właściciel jest osobą uprawnioną do płatności. Z kolei wykonanie orki, siewu lub koszenia bez zgody uprawnionego nie tworzy samo przez się prawa do zgłoszenia działki.

Czy użytkownik gruntu bez umowy może otrzymać dopłaty?

Problem występuje najczęściej wtedy, gdy rolnik użytkuje cudzą działkę na podstawie ustnej zgody, dawnego rodzinnego porozumienia albo nieformalnego ustalenia, które nie określa czasu korzystania, czynszu ani prawa do pobierania pożytków. Jeszcze poważniejsza sytuacja powstaje, gdy właściciel w ogóle nie wyraził zgody, cofnął ją przed 31 maja albo doszło do sporu, czy umowa nadal obowiązuje.

Dla ARiMR istotne jest, czy wnioskodawca może wskazać konkretną podstawę prawną posiadania. Może nią być między innymi własność, współwłasność połączona z prawem do korzystania z określonej części gruntu, dzierżawa, użyczenie, umowa o bezpłatne korzystanie z nieruchomości rolnej, prawomocne orzeczenie, decyzja administracyjna albo następstwo prawne po zmarłym. Samo tolerowanie obecności rolnika na polu przez właściciela może świadczyć o zawarciu umowy ustnej, ale nie przesądza jej treści.

Jeżeli ten sam grunt pozostaje jednocześnie w posiadaniu właściciela jako posiadacza samoistnego i dzierżawcy jako posiadacza zależnego, przepisy przewidują pierwszeństwo posiadacza zależnego. Dlatego odpowiedź na pytanie dopłaty arimr właściciel czy dzierżawca zależy nie tylko od księgi wieczystej, lecz także od ważnej umowy, wydania gruntu i faktycznego sposobu prowadzenia gospodarstwa.

Osobno należy ocenić sprzedaż ziemi w czasie trwania umowy. Zagadnienie zmiany właściciela gruntu, dzierżawy i dopłat zostało omówione szerzej w odrębnym materiale; w tym artykule koncentrujemy się na braku lub niepewności tytułu prawnego.

Dowody posiadania gruntu bez umowy i terminy wniosku

Co trzeba wykazać przed ARiMR?

Rolnik powinien być przygotowany do wykazania, że w wymaganym dniu posiadał grunt na podstawie tytułu prawnego oraz prowadził na nim działalność rolniczą. Nie zawsze wszystkie dokumenty załącza się od razu do wniosku, lecz brak załącznika nie zwalnia z obowiązku udowodnienia uprawnienia, gdy ARiMR zakwestionuje działkę lub otrzyma sprzeczne informacje.

W przypadku ustnej dzierżawy lub użyczenia podstawowe znaczenie może mieć zgodne stanowisko właściciela. Umowa dzierżawy nieruchomości zawarta na okres dłuższy niż rok powinna być sporządzona na piśmie. Brak pisma nie powoduje automatycznie nieważności, lecz może prowadzić do traktowania umowy jako zawartej na czas nieoznaczony i poważnie utrudnić dowodzenie jej treści. Nie wolno natomiast utożsamiać ustnej umowy z całkowitym brakiem zgody właściciela.

Dokumenty potwierdzające tytuł i użytkowanie

Najbezpieczniejszym dowodem jest umowa zawarta przed datą, na którą trzeba wykazać posiadanie. Powinna wskazywać strony, numery działek ewidencyjnych, powierzchnię, czas trwania, zasady wydania gruntu, czynsz albo nieodpłatny charakter korzystania oraz obowiązki związane z prowadzeniem upraw. Postanowienie, że określona osoba będzie składała wniosek o płatności, porządkuje relacje stron, ale samo nie zastąpi rzeczywistego posiadania i działalności rolniczej.

W zależności od sprawy warto zgromadzić także:

• odpis księgi wieczystej, wypis z rejestru gruntów albo dokument nabycia nieruchomości;
• pisemną umowę dzierżawy, użyczenia lub porozumienie współwłaścicieli;
• protokół wydania działek, mapę z oznaczeniem przekazanego obszaru i korespondencję stron;
• potwierdzenia zapłaty czynszu, podatku lub innych uzgodnionych ciężarów;
• faktury za materiał siewny, nawozy, środki ochrony roślin i usługi agrotechniczne odnoszące się do spornego areału;
• ewidencję zabiegów, umowy kontraktacji, dokumenty sprzedaży plonów oraz zdjęcia, w tym zdjęcia geotagowane przesłane przez aplikację ARiMR;
• w sprawie spadkowej – akt poświadczenia dziedziczenia, postanowienie sądu lub inne dokumenty wykazujące następstwo prawne.

Przy przejęciu całego gospodarstwa mogą mieć zastosowanie dodatkowe zasady i formularze. Szerzej opisuje je materiał dotyczący dopłaty po przejęciu gospodarstwa.

Najważniejsze daty

Terminy kampanii bywają przedłużane rozporządzeniem, dlatego przed złożeniem wniosku albo korekty należy sprawdzić komunikaty ARiMR dotyczące konkretnego roku. Nie należy jednak odkładać uporządkowania tytułu prawnego do końca kampanii. Umowa zawarta po 31 maja co do zasady nie stworzy tytułu, który nie istniał w wymaganym dniu.

Błędy przy deklarowaniu gruntu używanego bez tytułu pisemnego

Założenie, że „kto uprawia, ten bierze dopłaty”

Faktyczne wykonywanie zabiegów agrotechnicznych jest ważne, lecz nie zastępuje tytułu prawnego. Rolnik, który samowolnie wszedł na grunt, wykosił go albo obsiał, nie powinien zakładać, że nabył prawo do płatności. W takim przypadku problemem jest nie tylko ARiMR, ale również naruszenie prawa własności.

Zgłoszenie działki na podstawie nieaktualnej zgody

Wieloletnie korzystanie z pola nie gwarantuje, że porozumienie nadal obowiązuje. Właściciel mógł wypowiedzieć ustną umowę, sprzedać grunt, umrzeć albo utracić możliwość samodzielnego dysponowania nieruchomością. Przed każdą kampanią należy sprawdzić, czy tytuł prawny jest nadal skuteczny.

Podpisanie umowy dopiero po ujawnieniu konfliktu

Umowa zawarta po wymaganej dacie może regulować korzystanie na przyszłość. Nie powinna być przedstawiana jako dowód wcześniejszego tytułu, jeżeli wcześniej żadnego porozumienia nie było. Dopuszczalne jest natomiast sporządzenie dokumentu, który zgodnie z prawdą potwierdza wcześniejszą umowę ustną, lecz jego wiarygodność będzie oceniana wraz z pozostałymi dowodami.

Wniosek właściciela mimo oddania gruntu dzierżawcy

Właściciel może błędnie uznać, że dopłaty są dodatkiem do prawa własności. Jeżeli jednak przekazał grunt dzierżawcy, a ten faktycznie prowadzi uprawę, to właściciel może nie spełniać warunku posiadania i działalności rolniczej. Samo opłacanie podatku rolnego albo figurowanie w ewidencji gruntów nie rozstrzyga prawa do płatności.

Niezgodność powierzchni i granic

Nawet ważna umowa nie chroni przed skutkami zgłoszenia większej powierzchni niż oddana do korzystania. Częsty błąd polega na przepisaniu całej powierzchni ewidencyjnej mimo rowów, zakrzaczeń, zabudowy, części zajętej przez właściciela albo niejasnej granicy między sąsiadami.

Brak reakcji po zauważeniu błędu

Rolnik czasem czeka na decyzję, mimo że wcześniej dowiedział się, iż umowa wygasła albo właściciel kwestionuje zgodę. Szybka korekta lub wycofanie działki może ograniczyć ryzyko, ale tylko w granicach przewidzianych przepisami. Wycofanie nie jest możliwe w części, w której wykryto już nieprawidłowość, ani po poinformowaniu o zamiarze kontroli na miejscu.

Kontrola faktycznego użytkowania i decyzja ARiMR

Sprawa może zostać wykryta w kontroli administracyjnej, w systemie monitorowania obszarów, podczas kontroli na miejscu albo wskutek zgłoszenia tej samej działki przez inną osobę. ARiMR może również otrzymać od właściciela dokumenty wskazujące, że wnioskodawca nie miał zgody na korzystanie.

Jak odpowiedzieć na wezwanie w sprawie dopłat za użytkowanie gruntu bez umowy?

Najpierw należy ustalić, czego dokładnie dotyczy wątpliwość: tytułu prawnego, daty posiadania, powierzchni, rodzaju uprawy, prowadzenia działalności rolniczej czy podwójnej deklaracji. Odpowiedź powinna odnosić się punkt po punkcie do treści wezwania i zawierać uporządkowane załączniki.

W piśmie warto wskazać:

• numer sprawy, rok kampanii i numery spornych działek;
• rodzaj tytułu prawnego oraz datę jego powstania;
• okoliczności wydania gruntu i okres faktycznego korzystania;
• osobę, która wykonywała poszczególne prace i ponosiła ich koszty;
• wyjaśnienie rozbieżności między umową, mapą i deklaracją we wniosku;
• wniosek o przeprowadzenie konkretnych dowodów, na przykład z dokumentów, zdjęć, zeznań świadków lub oględzin.

Ciężar wykazania faktów, z których rolnik wywodzi prawo do pomocy, spoczywa przede wszystkim na nim. Nie należy ograniczać odpowiedzi do zdania, że „wszyscy na wsi wiedzą, kto uprawia”. Im bardziej nieformalny był stosunek z właścicielem, tym większe znaczenie ma spójny zestaw dowodów pośrednich.

Możliwe rozstrzygnięcia ARiMR

W zależności od ustaleń Agencja może uznać działkę, zmniejszyć zatwierdzoną powierzchnię, odmówić płatności do spornego obszaru, zastosować karę administracyjną albo wszcząć odrębne postępowanie w sprawie środków już wypłaconych. Skutek zależy między innymi od wielkości nieprawidłowości, charakteru płatności, roku kampanii i tego, czy rolnik mógł skorygować dane przed wykryciem błędu.

Odwołanie od decyzji w sprawie przyznania płatności nie wstrzymuje jej wykonania. Oznacza to, że samo zaskarżenie nie zawsze blokuje dalsze czynności Agencji, w szczególności gdy rozstrzygnięcie wywołuje skutki finansowe.

Co może zrobić właściciel?

Właściciel, który nie wyraził zgody na użytkowanie, powinien zebrać dokumenty własności, korespondencję z rolnikiem, wezwania do opuszczenia gruntu oraz dowody na brak umowy lub jej wypowiedzenie. Może przekazać ARiMR rzeczową informację o sporze i wskazać działki, rok kampanii oraz znane mu okoliczności. Nie oznacza to jednak automatycznie, że zostanie uznany za stronę całego postępowania dotyczącego cudzego wniosku.

Niezależnie od postępowania przed ARiMR właściciel może na podstawie Kodeksu cywilnego żądać wydania nieruchomości, przywrócenia stanu zgodnego z prawem i zaniechania naruszeń. W określonych okolicznościach może też dochodzić wynagrodzenia za korzystanie, zwrotu pożytków albo naprawienia szkody. Zakres roszczeń zależy między innymi od dobrej lub złej wiary posiadacza oraz od chwili, w której dowiedział się on o sprzeciwie właściciela.

Korekta, odwołanie i odpowiedzialność za nienależne dopłaty

Korekta lub wycofanie przed decyzją

Jeżeli rolnik stwierdzi problem jeszcze w toku kampanii, powinien sprawdzić możliwość zmiany albo częściowego wycofania wniosku w eWniosekPlus. Zmiana jest najbezpieczniejsza, gdy zostanie dokonana przed upływem właściwego terminu i zanim Agencja poinformuje o wykrytej nieprawidłowości. Po zawiadomieniu o zamiarze kontroli na miejscu lub po ujawnieniu błędu swobodne wycofanie spornej części może być niedopuszczalne.

Korekta nie powinna polegać na dopasowywaniu dokumentów do złożonej deklaracji. Jeżeli w wymaganym dniu nie było tytułu prawnego, trzeba rozważyć usunięcie działki z wniosku, a nie tworzenie pozornego dowodu.

Odwołanie od decyzji o płatności

Decyzję kierownika biura powiatowego ARiMR zaskarża się do dyrektora właściwego oddziału regionalnego, za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Termin wynosi zasadniczo 14 dni od doręczenia. W odwołaniu należy wskazać, które ustalenia są kwestionowane, przedstawić zarzuty, opisać brakujące dowody i sformułować wniosek o zmianę albo uchylenie decyzji.

Jeżeli decyzja w pełni uwzględniała żądanie i nie określała kar ani zmniejszeń, może nie zostać doręczona automatycznie. Rolnik może zażądać jej doręczenia w terminie 14 dni od uznania płatności na rachunku, a następnie wnieść odwołanie w ciągu 14 dni od doręczenia. Ma to znaczenie, gdy dopiero po przelewie ujawni się, że rozstrzygnięcie dotyczy spornego gruntu.

Decyzja o nienależnie pobranych środkach

Zwrot środków jest odrębnym postępowaniem. Kwotę nienależnie lub nadmiernie pobranych środków publicznych ustala Prezes ARiMR w drodze decyzji administracyjnej. Od takiej decyzji wydanej przez Prezesa w pierwszej instancji nie przysługuje zwykłe odwołanie; można złożyć wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Pismo powinno uwzględniać pouczenie zawarte w decyzji, ponieważ tryb zaskarżenia różni się od decyzji o samym przyznaniu płatności.

Nie należy zakładać, że dobra wiara automatycznie wyłącza zwrot. Może mieć znaczenie przy ocenie sankcji, okresu odzyskiwania lub wyjątków wynikających z prawa Unii Europejskiej, ale podstawowe pytanie brzmi, czy świadczenie zostało wypłacone mimo niespełnienia warunków. Szczegółowe zasady obrony omawia materiał o obronie rolnika w sprawie nienależnie pobranych dopłat.

Ryzyko cywilne obok zwrotu do ARiMR

Zwrot płatności Agencji nie zamyka sporu z właścicielem. Rolnik może równocześnie odpowiadać za bezumowne korzystanie z nieruchomości, pogorszenie gruntu, usunięcie drzew, zmianę stosunków wodnych albo zatrzymanie pożytków. Z drugiej strony rolnik może w niektórych sytuacjach podnosić roszczenia o nakłady, lecz ich zakres zależy od podstawy i dobrej wiary. Nie wolno więc automatycznie potrącać wartości zasiewów z żądaniem właściciela bez analizy prawnej.

Właściciel także powinien uważać na sprzeczne działania. Jeżeli przez lata pobierał czynsz, akceptował uprawę i potwierdzał korzystanie, późniejsze twierdzenie, że rolnik od początku władał gruntem bez żadnego tytułu, może zostać podważone. Dla obu stron najbezpieczniejsze jest szybkie pisemne uporządkowanie zasad na przyszłość, bez fałszowania dat i bez prób wpływania na zakończoną kampanię dokumentem, który nie odzwierciedla rzeczywistych zdarzeń.

FAQ

Czy można dostać dopłaty do cudzej ziemi bez pisemnej umowy?

Tak, jeżeli istnieje ważny tytuł prawny, na przykład rzeczywiście zawarta umowa ustna, a rolnik potrafi ją udowodnić. Brak pisma zwiększa jednak ryzyko dowodowe. Jeżeli nie było żadnej zgody właściciela ani innej podstawy prawnej, samo użytkowanie gruntu nie wystarcza.

Czy właściciel zawsze ma pierwszeństwo do dopłat?

Nie. Własność jest tytułem prawnym, ale płatność jest związana również z posiadaniem i działalnością rolniczą. Gdy właściciel oddał grunt dzierżawcy, a dzierżawca faktycznie go użytkuje, co do zasady to posiadacz zależny może być uprawniony do płatności.

Czy umowa podpisana po 31 maja uratuje złożony wniosek?

Nie, jeżeli dopiero wtedy powstało prawo do korzystania. Dokument sporządzony później może potwierdzać wcześniejszą umowę ustną, ale tylko gdy taka umowa naprawdę istniała. Antydatowanie dokumentu lub podawanie nieprawdziwych okoliczności może pogorszyć sytuację.

Co się dzieje, gdy właściciel i rolnik zgłoszą tę samą działkę?

ARiMR stwierdza nakładanie się deklaracji i może wezwać do przedstawienia umów, dokumentów własności oraz dowodów faktycznego użytkowania. Oceniane jest, kto posiadał grunt na podstawie tytułu prawnego i prowadził działalność rolniczą w wymaganym okresie.

Czy właściciel może zawiadomić ARiMR o bezprawnym zgłoszeniu działki?

Może przekazać właściwemu biuru powiatowemu konkretne informacje i dowody dotyczące własności, braku zgody, wypowiedzenia umowy lub samowolnego zajęcia gruntu. Nie przesądza to automatycznie o jego statusie strony w postępowaniu dotyczącym wniosku innej osoby.

Czy wycofanie działki zawsze chroni przed karą?

Nie. Wycofanie może być skuteczne do czasu wydania decyzji, ale nie w części, w której ARiMR wykryła już nieprawidłowość, ani po poinformowaniu o zamiarze kontroli na miejscu. Znaczenie ma moment i sposób dokonania zmiany.

Jak długo trzeba przechowywać dowody użytkowania gruntu?

Należy je zachować co najmniej przez okres, w którym płatność może być kontrolowana lub odzyskiwana zgodnie z przepisami właściwymi dla danego rodzaju pomocy. Bezpieczne jest przechowywanie pełnej dokumentacji każdej kampanii, umów i rozliczeń również po wypłacie.

Czy zwrot dopłat kończy roszczenia właściciela?

Nie. Postępowanie ARiMR i rozliczenia cywilne są odrębne. Właściciel może nadal dochodzić wydania gruntu, wynagrodzenia za korzystanie, odszkodowania albo innych roszczeń, jeżeli spełnione są ich przesłanki.

Podsumowanie

Przed zgłoszeniem cudzej działki rolnik powinien sprawdzić nie tylko to, kto wykonuje prace, lecz także czy na 31 maja ma skuteczny tytuł prawny do całego deklarowanego obszaru. Ustna umowa może istnieć, ale w konflikcie wymaga solidnych dowodów. Właściciel nie powinien składać wniosku wyłącznie na podstawie prawa własności, gdy grunt został faktycznie oddany innemu rolnikowi. Po wezwaniu, kontroli lub decyzji trzeba od razu ustalić właściwy tryb działania: korektę, odwołanie, wniosek o ponowne rozpatrzenie albo równoległe uregulowanie sporu cywilnego.

Przy porozumieniu ustnym szczegółowo wyjaśniamy, kto składa wniosek o dopłaty.

Źródła

• Ustawa z dnia 8 lutego 2023 r. o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027, w szczególności art. 21–26 oraz art. 58–67.
• Ustawa z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, w szczególności art. 29–31.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 222 oraz art. 224–226, a także przepisy o dzierżawie i użyczeniu.
• Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego.
• Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2115 oraz 2021/2116 dotyczące Wspólnej Polityki Rolnej.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.